Radio
Podcast
Multimedia
Mời các bạn bấm nút nghe nội dung:
Thấu hiểu để giáo dục hiệu quả hơn chứ không phải bao biện cho bạo lực
Cậu học sinh lớp 12 trường THPT Mạc Đĩnh Chi, Hà Nội tấn công cô giáo dạy Toán đã bị khởi tố hình sự. Hành vi bạo lực xảy ra khi cậu học sinh này cùng một số học sinh bị cô giáo phạt bằng hình thức đứng trên bục giảng vì chưa làm bài tập.
Ở độ tuổi cái tôi đang cần được khẳng định, tự ái cao vút, cơn nổi nóng, bực tức dễ xảy ra. Nhưng tất nhiên, không phải em nào cũng thể hiện bằng hành vi bạo lực.
“Ở tuổi vị thành niên, đặc biệt trong giai đoạn trung học phổ thông, các em có nhu cầu rất lớn về sự tôn trọng, được công nhận và khẳng định bản thân. Các em bắt đầu muốn được đối xử như người trưởng thành, trong khi khả năng điều tiết cảm xúc, cân nhắc hậu quả và kiểm soát những phản ứng bột phát vẫn đang tiếp tục phát triển. Vì vậy, khi cảm thấy bị xúc phạm, coi thường hoặc mất thể diện trước bạn bè, một số em có thể phản ứng mạnh hơn mức cần thiết. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là cứ bị phạt hay bị nhắc nhở thì người trẻ sẽ trở nên bạo lực”, chuyên gia tâm lý Lê Văn Thịnh phân tích.
Điều đó không có nghĩa mọi hành vi của trẻ đều do người lớn gây ra thông qua việc phân biệt giữa cảm xúc và hành vi. Một học sinh có thể tức giận, tổn thương hoặc bất đồng với thầy cô; những cảm xúc ấy cần được lắng nghe. Nhưng các em vẫn phải học cách thể hiện sự bất đồng mà không làm tổn thương người khác.
Chuyên gia tâm lý Lê Văn Thịnh cho biết, có những em bên ngoài tỏ ra bất cần, ngang bướng, nhưng bên trong lại rất dễ tổn thương. Khi chưa biết cách nhận diện và diễn đạt cảm xúc, các em có thể biến nỗi buồn thành sự tức giận, biến cảm giác bất lực thành chống đối, thậm chí dùng hành vi cực đoan để chứng minh rằng mình không yếu đuối.
Trong tâm lý giáo dục, mâu thuẫn giữa người lớn và người trẻ không phải là điều hiếm gặp. Một trong những nguyên nhân có thể đến từ khoảng cách trong cách nhìn nhận và nhu cầu của hai thế hệ. Người lớn thường cho rằng mình có kinh nghiệm nên biết điều gì tốt cho con em hoặc học trò. Vì lo lắng, chúng ta có thể vô tình sử dụng những lời nói như “Con nít biết gì!”, “Trẻ ranh thì biết gì mà nói!” hoặc “Cứ làm theo lời người lớn đi”...
Khi liên tục bị phủ nhận ý kiến, người trẻ có thể cảm thấy mình không được tôn trọng, không được lắng nghe. Nếu tình trạng này kéo dài, một số em sẽ chọn im lặng, thu mình; một số khác lại phản ứng bằng chống đối hoặc tức giận.
Người lớn không từ bỏ vai trò định hướng hay kỷ luật, mà thay đổi cách thực hiện vai trò ấy bằng việc vẫn có thể đặt ra giới hạn, yêu cầu con chịu trách nhiệm, nhưng cần giải thích rõ ràng và cho con cơ hội trình bày quan điểm.
Tôn trọng người trẻ không có nghĩa là xem các em luôn đúng. Tôn trọng là thừa nhận rằng các em có cảm xúc, suy nghĩ và phẩm giá cần được lắng nghe. Khi người trẻ cảm thấy được tôn trọng, chúng ta sẽ có nhiều cơ hội hơn để hướng dẫn các em thay đổi hành vi.
Bạo lực học đường có thực sự gia tăng?
Không ít ý kiến cho rằng bạo lực học đường đang gia tăng. Chuyên gia Lê Văn Thịnh cho rằng cần thận trọng khi đưa ra kết luận này và cần có số liệu đáng tin cậy, được thu thập và so sánh trong những điều kiện tương đồng.
Ngày nay, điện thoại thông minh khiến những vụ việc bạo lực có thể được ghi lại, chia sẻ và lan truyền rất nhanh trên các nền tảng mạng xã hội khiến cộng đồng dễ có cảm giác rằng bạo lực đang xảy ra nhiều hơn. Nhưng mức độ xuất hiện dày đặc trên truyền thông không chứng minh rằng tần suất thực tế đã tăng lên.
Mặt khác, chuyên gia cho rằng xã hội cũng không được phép xem nhẹ vấn đề. Một hành vi bạo lực trong trường học, dù hiếm gặp hay phổ biến, đều có thể gây tổn thương sâu sắc cho nạn nhân và ảnh hưởng lâu dài đến chính người thực hiện hành vi. Điều cần quan tâm không chỉ là bạo lực xảy ra bao nhiêu lần, mà còn là tại sao mâu thuẫn lại có thể leo thang đến mức đó, những dấu hiệu cảnh báo nào đã bị bỏ qua và chúng ta có thể can thiệp sớm hơn bằng cách nào.
“Thay vì chỉ so sánh thế hệ trước với thế hệ ngày nay, chúng ta nên tập trung xây dựng môi trường gia đình và trường học an toàn, giúp người trẻ biết giải quyết bất đồng mà không dùng đến bạo lực. Trong thực hành tâm lý, chúng ta có thể gặp những trường hợp người trẻ không thiếu cảm xúc mà thiếu khả năng nhận diện và xử lý cảm xúc ấy”, ông Thịnh phân tích.
Các em có thể cảm thấy tức giận, xấu hổ, thất vọng, bị từ chối hoặc bất lực, nhưng lại không biết gọi tên những cảm xúc đó và cũng không biết phải làm gì với chúng. Chẳng hạn, một em bị phê bình trước lớp có thể không chỉ tức giận vì lời phê bình. Bên dưới cơn giận có thể là cảm giác mất mặt, sợ bạn bè coi thường hoặc cảm giác mình không có tiếng nói. Nếu không nhận ra những tầng cảm xúc này, em có thể phản ứng ngay để giải tỏa sự khó chịu trước mắt mà không nghĩ đến hậu quả lâu dài.
Tất nhiên, không phải mọi hành vi bạo lực đều bắt nguồn từ việc thiếu kỹ năng cảm xúc. Chúng ta còn cần xem xét những yếu tố khác như môi trường sống, trải nghiệm bạo lực, áp lực tâm lý và những khó khăn cá nhân.
Vì vậy, khi một người trẻ có hành vi sai trái, chúng ta cần làm rõ cả hai vấn đề: Điều gì đã dẫn đến hành vi ấy, và người trẻ cần chịu trách nhiệm như thế nào về hành vi của mình?
Chỉ trừng phạt mà không giúp các em hiểu bản thân thì có thể bỏ lỡ cơ hội thay đổi lâu dài. Nhưng chỉ lắng nghe mà không đặt ra giới hạn và trách nhiệm cũng chưa phải là giáo dục đầy đủ.
Đồng hành cùng người trẻ trên hành trình trưởng thành
Ở độ tuổi thanh thiếu niên, chuyên gia Lê Văn Thịnh cho rằng nhà trường và gia đình cần thực hiện những hỗ trợ, đồng hành cùng các em trên hành trình trưởng thành
Thứ nhất, cần giúp người trẻ hiểu chính mình, nhận diện được cảm xúc và học cách giải quyết bất đồng bằng lời nói thay vì bằng nắm đấm.
Thứ hai, cha mẹ và thầy cô cần kết hợp giữa yêu thương, tôn trọng với kỷ luật rõ ràng. Chúng ta có thể không đồng ý với hành vi của một học sinh, nhưng không nên xúc phạm, hạ thấp nhân phẩm hay gắn cho em những nhãn như “hư hỏng”, “vô giáo dục”. Kỷ luật cần giúp các em nhận ra sai lầm và học cách chịu trách nhiệm, chứ không phải khiến các em cảm thấy mình bị phủ nhận.
Thứ ba, nhà trường cần có cơ chế phát hiện sớm những mâu thuẫn, bắt nạt và dấu hiệu mất kiểm soát cảm xúc; đồng thời xây dựng môi trường để học sinh có thể tìm kiếm sự hỗ trợ mà không sợ bị kỳ thị.
Từ góc nhìn tâm lý, chúng ta không chỉ hỏi: “Tại sao em học sinh này lại có hành vi như vậy?”, mà còn cần hỏi: “Điều gì đang diễn ra bên trong em, những khó khăn nào em chưa biết cách giải quyết, và người lớn có thể giúp em thay đổi bằng cách nào?”.
“Muốn hạn chế bạo lực học đường, chúng ta phải vừa kiên quyết với hành vi bạo lực, vừa đủ thấu hiểu để ngăn ngừa nó từ sớm. Bởi giáo dục không chỉ là dạy người trẻ tuân thủ quy tắc, mà còn là giúp các em biết tôn trọng người khác, làm chủ bản thân và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình”, anh Thịnh chia sẻ.
Người lớn có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành cách trẻ nhận diện và điều tiết cảm xúc. Một đứa trẻ không chỉ học từ những lời chúng ta dạy, mà còn học từ cách chúng ta sống và ứng xử mỗi ngày. Nếu cha mẹ thường xuyên quát mắng khi tức giận, người lớn dùng lời xúc phạm để giải quyết bất đồng, hoặc thầy cô yêu cầu học sinh bình tĩnh nhưng chính mình lại mất kiểm soát, thì những lời khuyên ấy sẽ khó có sức thuyết phục.
“Theo tôi, một người lớn biết nhận lỗi không mất đi uy tín. Ngược lại, họ đang dạy trẻ một bài học rất quan trọng: con người có thể mắc sai lầm, nhưng phải biết chịu trách nhiệm và thay đổi”, anh Thịnh cho biết.
Về phía các bạn trẻ một nguyên tắc rất đơn giản khi cảm xúc lên cao gồm: đừng vội hành động và hãy tạo cho mình một khoảng dừng.
Khi tức giận, cơ thể có thể trở nên căng cứng, tim đập nhanh, hơi thở gấp và suy nghĩ bị thu hẹp vào điều đang khiến mình khó chịu. Lúc đó, chúng ta dễ nói hoặc làm những việc mà khi bình tĩnh lại sẽ hối tiếc.
Vì thế, nếu cảm thấy mình sắp mất kiểm soát, các bạn hãy tạm dừng cuộc tranh luận, không tiếp tục đôi co và chủ động rời khỏi tình huống nếu việc đó an toàn. Có thể hít thở chậm, uống một chút nước hoặc tìm một người đáng tin cậy để hỗ trợ.
Nếu đang ở gần người khác và cảm thấy có nguy cơ xảy ra hành vi bạo lực, hãy tạo khoảng cách, tránh tiếp xúc gây hấn và tìm người có trách nhiệm hỗ trợ. Nếu nguy hiểm đang diễn ra, cần ưu tiên bảo đảm an toàn cho mọi người.
Tuy nhiên, kiểm soát cảm xúc không có nghĩa là kìm nén, giả vờ mình không tức giận hay chấp nhận mọi điều người khác làm. Chúng ta hoàn toàn có quyền bất đồng, phản đối và bảo vệ bản thân. Điều quan trọng là học cách thể hiện sự bất đồng mà không gây tổn thương.
Bên cạnh đó, chúng ta cần thay đổi cách nhìn về tư vấn tâm lý học đường. Tư vấn tâm lý không phải chỉ dành cho những học sinh bị xem là có vấn đề. Bất kỳ ai cũng có thể trải qua căng thẳng, mâu thuẫn gia đình, áp lực học tập, khó khăn trong tình bạn hoặc những cảm xúc mà bản thân chưa biết cách xử lý.
Vì vậy, phòng tư vấn cần là một không gian an toàn, riêng tư, thân thiện, nơi học sinh có thể chia sẻ mà không sợ bị chế giễu, dán nhãn hay vội vàng đánh giá.
Người làm công tác tư vấn cần có chuyên môn, biết lắng nghe, tôn trọng sự khác biệt và giữ bí mật thông tin trong phạm vi phù hợp. Các em cũng cần được giải thích rõ về những trường hợp phải chia sẻ thông tin để bảo vệ an toàn cho bản thân hoặc người khác.
Bên cạnh đó, nhà trường nên tổ chức các hoạt động giáo dục cảm xúc, kỹ năng giải quyết mâu thuẫn và tìm kiếm sự trợ giúp cho toàn thể học sinh, chứ không chỉ chờ đến khi xảy ra sự cố mới can thiệp.
