Cải cách giáo dục không thể được quyết định từ cảm xúc của một vụ việc

11 năm kỳ thi “2 trong 1”

Trước năm 2002, kỳ thi tốt nghiệp THPT và kỳ thi đại học là hai kỳ thi hoàn toàn riêng biệt. Học sinh phải thi đỗ tốt nghiệp trước sau đó tham gia các kỳ thi tuyển sinh đại học do các trường tổ chức. Đây cũng là giai đoạn bùng nổ các trung tâm, lò luyện thi đại học. Thí sinh muốn theo học trường đại học nào buộc phải tham gia kỳ thi do cơ sở đào tạo đó tổ chức.

Từ năm 2002, cùng với kỳ thi tốt nghiệp THPT, Bộ GD-ĐT triển khai kỳ thi tuyển sinh đại học theo mô hình "3 chung": Chung đề thi, chung đợt thi và sử dụng chung kết quả xét tuyển. Đây được xem là cuộc cải cách lớn đầu tiên của tuyển sinh đại học.

12 năm duy trì mô hình “3 chung”, kỳ thi được đánh giá mang lại hiệu quả tích cực về chất lượng, nghiêm túc trong công tác coi thi, chấm thi. Tuy nhiên chi phí xã hội bỏ ra vẫn vô cùng lớn.

Tình trạng học tủ, học lệch và chạy theo các lò luyện thi mọc lên xung quanh các trường đại học vẫn không hề giảm đi. Thí sinh từ khắp các địa phương đổ dồn về các thành phố lớn tạo ra áp lực lớn về giao thông, nhà trọ, các dịch vụ ăn uống…

Năm 2015 - một dấu mốc quan trọng khi Bộ GD-ĐT quyết định tổ chức kỳ thi “2 trong 1” với tên gọi “Kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia” vừa thực hiện mục tiêu xét công nhận tốt nghiệp THPT, đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông vừa làm căn cứ tuyển sinh đại học, cao đẳng.

Những năm đầu tiên, kỳ thi có sự tham ra trực tiếp của các trường đại học. Nhưng về sau Bộ GD-ĐT phân quyền về cho các địa phương tổ chức. Bộ chỉ đóng vai trò xây dựng quy chế, đề thi, thanh tra, kiểm tra…

Ưu điểm rõ nhất của kỳ thi “2 trong 1” là giảm tốn kém cho xã hội, giảm áp lực cho thí sinh. Các lò luyện thi xung quanh các trường đại học dần biến mất. Thí sinh có thể dự thi ngay tại nơi cư trú, giảm đáng kể chi phí và áp lực đi lại.

Cùng với hệ thống xét tuyển chung đại học, kỳ thi “2 trong 1” giúp thí sinh tăng cơ hội xét tuyển khi chỉ cần tham gia một kỳ thi duy nhất nhưng có thể đặt nhiều nguyện vọng vào các trường đại học khác nhau. Với cơ chế xét nguyện vọng từ cao xuống thấp khiến cho khái niệm “trượt đại học” không còn là áp lực quá lớn của thí sinh.

Nhưng, 11 năm tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT theo mô hình “2 trong 1” cũng bộc lộ những hạn chế, bất cập. Việc phải thực hiện 2 mục tiêu xét tốt nghiệp và tuyển sinh đại học tạo nên áp lực lớn trong công tác ra đề thi. Tình trạng năm đề dễ, năm đề khó gây ra những tranh cãi suốt thời gian qua.

Nhưng, khoảng trống lớn nhất của kỳ thi lại nằm ở công tác coi thi, chấm thi. Những tiêu cực thi cử có tổ chức xảy ra tại kỳ thi tốt nghiệp THPT 2018 tại Hà Giang, Hòa Bình (cũ), Sơn La và năm 2026 tại điểm thi THPT Chuyên Tuyên Quang khi Thư ký điểm thi trực tiếp vào phòng thi “gà bài” cho thí sinh khiến dư luận đặt câu hỏi hoài nghi về công tác coi thi do địa phương chủ trì.

Vì điểm số và bệnh thành tích, những cán bộ tham gia trực tiếp vào kỳ thi đã bất chấp quy chế thi, ngang nhiên can thiệp kết quả điểm thi và tạo ra những thủ khoa “rởm” năm 2018 hay “cơn mưa điểm 10” vô lý tại điểm thi THPT Chuyên Tuyên Quang.

Từ đây, một câu hỏi lớn được dư luận đặt ra, liệu đã đến lúc kết thúc sứ mệnh của kỳ thi “2 trong 1”? Xóa bỏ hoặc tách biệt hoàn toàn kỳ thi tốt nghiệp THPT ra khỏi tuyển sinh đại học để đảm bảo sự công bằng, minh bạch và hơn hết là đảm bảo chất lượng đầu vào đại học?

Cải cách thi cử không thể được quyết định bởi cảm xúc của một vụ việc

Mỗi khi xảy ra tiêu cực thi cử, phản ứng dư luận thường là kiến nghị, đề xuất thay đổi cách thức, mô hình của kỳ thi. Điều đó là dễ hiểu. Nhưng cải cách giáo dục hay thi cử không thể được quyết định bởi cảm xúc của một vụ việc. Một chính sách tồn tại hơn một thập niên cần được đánh giá bằng tổng thể lợi ích, chi phí và khả năng khắc phục những "điểm nghẽn" chứ không chỉ bởi những sai phạm của một số cá nhân, vụ việc.

Hơn lúc nào hết những người làm chính sách cần bình tĩnh, đánh giá thấu đáo, làm rõ nguyên nhân và tìm giải pháp lấp “lỗ hổng” trước khi nghĩ đến việc thay đổi mô hình kỳ thi.

Bởi, nếu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT ra khỏi kỳ thi tuyển sinh đại học, ai có thể dám chắc sẽ không còn tiêu cực thi cử xảy ra? Việc duy trì kỳ thi tốt nghiệp THPT và một kỳ thi Đại học liệu có quay trở lại điểm xuất phát cách đây 24 năm, sự tốn kém của xã hội và những hệ lụy chạy theo luyện thi có trở lại?

Điều đáng nói những vụ tiêu cực thi cử xảy ra, bản chất của sai phạm không nằm ở mô hình "2 trong 1". Điểm số bị thao túng không phải là do cấu trúc của kỳ thi mà là con người thực thi nhiệm vụ. Những cán bộ được giao nhiệm vụ bảo đảm công bằng lại trở thành người trực tiếp phá vỡ sự công bằng ấy. Nếu quy trình coi thi, chấm thi và giám sát vẫn tồn tại "khoảng trống" thì dù là một kỳ thi hay hai kỳ thi nguy cơ tiêu cực vẫn hiện hữu.

Và hơn hết, nếu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT ra khỏi xét tuyển đại học vì không kiểm soát được gian lận thi cử thì không khác nào khẳng định chúng ta không thể chống lại tiêu cực!

Thực hiện Nghị quyết 71 của Trung ương về đột phá Giáo dục và Đào tạo, Bộ GD-ĐT đang nghiên cứu triển khai kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính với lộ trình thí điểm từ năm 2027 - 2029 và triển khai đại trà từ năm 2030.

Nếu xây dựng được một ngân hàng đề thi chuẩn hóa, chất lượng, đảm bảo sự phân hóa; đội ngũ cán bộ khảo thí độc lập; quá trình giám sát chặt chẽ qua hệ thống an ninh mạng, camera… chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng vào một kỳ thi minh bạch hơn, chất lượng hơn và công bằng hơn.

Hiện nay, bên cạnh kỳ thi tốt nghiệp THPT, nhiều cơ sở đào tạo tổ chức kỳ thi đánh giá tư duy, đánh giá năng lực, đồng thời triển khai nhiều phương thức xét tuyển khác nhau. Bước đi này khẳng định sự tự chủ đại học, tự chủ trong tuyển sinh.

Tuy nhiên, cũng phải thẳng thắn thừa nhận, khả năng tiếp cận các kỳ thi riêng đối với phần đông thí sinh còn hạn chế. Tỷ lệ thí sinh trúng tuyển đại học từ các kỳ thi riêng chỉ chiếm 5% so với gần 50% thí sinh trúng tuyển bằng kết quả thi tốt nghiệp THPT.

Để đảm bảo cơ hội cho thí sinh mọi vùng miền, một kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện hành hoặc một kỳ thi chung được tổ chức trên máy tính vẫn thực sự cần thiết, ít nhất trong thời gian này.

Và suy cho cùng, điều khiến xã hội lo lắng sau vụ việc tiêu cực tại THPT Chuyên Tuyên Quang không hẳn là mô hình kỳ thi "2 trong 1" mà là niềm tin vào sự công bằng của kỳ thi. Một kỳ thi chỉ có giá trị khi mỗi điểm số phản ánh đúng năng lực của người học và mỗi thí sinh đều tin rằng cơ hội của mình không bị đánh cắp bởi bất kỳ sự can thiệp nào.

Vì thế, vấn đề đặt ra lúc này có lẽ không phải là có nên tách kỳ thi tốt nghiệp THPT khỏi tuyển sinh đại học hay không mà là làm thế nào để không một cá nhân hay một nhóm người nào có thể thao túng kết quả của kỳ thi.