Radio
Podcast
Multimedia
Việc dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) mở rộng một số trường hợp liên quan đến người dưới 18 tuổi đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Mục tiêu là mở rộng nguồn hiến, thêm cơ hội cứu chữa người bệnh, nhất là những bệnh nhi cần mô, tạng có kích thước và đặc điểm giải phẫu phù hợp. Tuy nhiên, cùng với mục tiêu nhân đạo, nhiều vấn đề về quyền trẻ em, khả năng tự quyết và nguy cơ bị tác động cũng được đặt ra.
Thêm cơ hội sống cho những bệnh nhi đang chờ ghép
Trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc suy tim, suy gan, suy thận giai đoạn cuối mà ghép tạng là giải pháp điều trị cần thiết để duy trì sự sống. Nhưng với trẻ nhỏ, việc tìm được nguồn tạng phù hợp thường khó khăn hơn do yêu cầu về kích thước cơ quan, mức độ tương hợp và những điều kiện chuyên môn khác.
Vì vậy, nguồn tạng hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, trong những trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật và chuyên môn, có thể mang lại cơ hội sống cho những bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo.
Theo Bộ Y tế, sau gần 20 năm thực hiện Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006, nguồn hiến vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị. Nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em, phải chờ đợi lâu để tìm được mô, tạng phù hợp, thậm chí có trường hợp không thể chờ đến khi có nguồn tạng hiến.
Từ góc độ nhân văn, một trường hợp hiến tạng sau khi qua đời có thể giúp những người bệnh khác tiếp tục được sống. Nhưng để điều đó trở thành một chính sách bền vững, quy trình hiến, lấy, ghép phải bảo đảm tính tự nguyện, minh bạch và tôn trọng người hiến cũng như gia đình.
Dự thảo không mở rộng việc hiến tạng khi trẻ còn sống
Một điểm cần được phân biệt rõ là dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi đang sống tùy ý hiến các bộ phận cơ thể.
Với người dưới 18 tuổi đang sống, dự thảo chỉ cho phép hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, trong những điều kiện nhất định để điều trị cho người thân. Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi có thể hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Người hiến phải đáp ứng điều kiện về sức khỏe và được tư vấn độc lập.
Đáng chú ý, dự thảo tiếp tục nghiêm cấm lấy thận, gan, tim, phổi hoặc bất kỳ bộ phận cơ thể lành nào của người dưới 18 tuổi đang sống.
Trong khi đó, dự thảo cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và hiến xác sau khi chết nếu đáp ứng điều kiện theo luật. Đây là quy định mới so với luật hiện hành, được Bộ Y tế lý giải nhằm tôn trọng nguyện vọng hiến tặng và tạo thêm nguồn mô, tạng phù hợp cho người bệnh, trong đó có bệnh nhi.
Bảo vệ quyền tự quyết của trẻ
Chính sách mới đặt ra một bài toán khó hơn đối với nhà làm luật: làm thế nào để bảo đảm quyết định liên quan đến thân thể của trẻ thực sự xuất phát từ nguyện vọng của trẻ, thay vì trở thành kết quả của sức ép hoặc lợi ích từ những người xung quanh.
Đại biểu Lã Thanh Tân – Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng cho rằng đây không chỉ là vấn đề chuyên môn y tế mà còn liên quan trực tiếp đến quyền trẻ em. Đặc biệt, trong trường hợp hiến mô khi còn sống để điều trị cho người thân, quan hệ gia đình có thể tạo ra những tác động tâm lý khiến trẻ khó bày tỏ sự phản đối. Nguy cơ này càng đáng lưu ý nếu người đại diện đồng thời là người được ghép.
Vì vậy, đại biểu đề nghị có tư vấn độc lập, đánh giá tâm lý phù hợp với độ tuổi và cơ chế bảo vệ quyền lợi riêng cho trẻ trong trường hợp có xung đột lợi ích.
“Với trẻ dưới 15 tuổi, cần cân nhắc phạm vi người nhận ở mức hẹp hơn và chỉ áp dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết” đại biểu nhấn mạnh.
Đại biểu Dương Minh Ánh – Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hà Nội cũng đề nghị nghiên cứu theo hướng chỉ cho phép người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi, có đầy đủ năng lực nhận thức, đăng ký hiến sau khi chết và đảm bảo những điều kiện cụ thể. Còn trường hợp trẻ dưới 15 tuổi không nên đưa vào luật.
“Việc đăng ký phải có sự chứng kiến của bên thứ ba không thuộc kíp y, bác sĩ điều trị và không có quan hệ lợi ích với người đại diện, nhằm đánh giá tính tự nguyện của người hiến. Đồng thời, bổ sung quy định bắt buộc có sự tham gia giám sát của đại diện cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em và Hội Bảo vệ quyền trẻ em trong quá trình lấy mô, bộ phận cơ thể từ người chưa thành niên, qua đó ngăn ngừa nguy cơ lạm dụng hoặc ép buộc” đại biểu kiến nghị.
Không phải cứ đăng ký là đương nhiên được lấy mô, tạng
Một vấn đề pháp lý khác được đại biểu Nguyễn Thành Đồng – Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Tĩnh lưu ý là cần phân biệt đăng ký hiến với điều kiện để thực hiện việc hiến.
Theo đại biểu, việc người dưới 18 tuổi đăng ký hiến không đồng nghĩa với việc có thể tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể trong mọi trường hợp. Các điều kiện cụ thể đối với người hiến và từng trường hợp lấy mô, bộ phận cơ thể vẫn phải được đáp ứng theo luật.
“Cần rà soát và thống nhất các quy định liên quan, làm rõ phạm vi và giá trị pháp lý của việc đăng ký hiến để tránh cách hiểu rằng đăng ký hiến là căn cứ duy nhất cho việc lấy mô, bộ phận cơ thể” đại biểu Nguyễn Thành Đồng nhấn mạnh.
Sự phân biệt này đặc biệt quan trọng, bởi hiến mô khi còn sống và hiến sau khi qua đời đặt ra những yêu cầu hoàn toàn khác nhau:
Với người dưới 18 tuổi đang sống, dự thảo giới hạn loại mô có thể hiến và phạm vi người nhận. Ví dụ điển hình là các tế bào gốc tạo máu, có thể được thu thập từ tủy xương hoặc máu ngoại vi để điều trị một số bệnh hiểm nghèo.
Trong thực tiễn nhi khoa, có những trẻ mắc bệnh bạch cầu, suy tủy xương, thalassemia thể nặng hoặc suy giảm miễn dịch bẩm sinh cần được ghép tế bào gốc tạo máu. Trong một số trường hợp, người anh hoặc chị mắc bệnh nặng, trong khi người em ruột chưa đủ 18 tuổi lại là người có mức độ tương hợp tốt nhất để hiến tế bào gốc, sau khi được đánh giá đầy đủ về sức khỏe và các điều kiện cần thiết, có thể mang lại cơ hội điều trị và cứu sống người thân của mình.
Với trường hợp hiến sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, việc xác định tử vong phải được thực hiện bởi hội đồng chuyên môn độc lập; việc hiến phải dựa trên đăng ký hoặc nguyện vọng của người đó trước khi qua đời và đáp ứng các điều kiện pháp luật liên quan. Dự thảo Luật cũng quy định việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do Hội đồng chuyên môn thực hiện. Những người trực tiếp điều trị, tham gia vận động hiến hoặc thuộc kíp lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể không được tham gia Hội đồng xác định chết não, chết tuần hoàn của người hiến đó. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm tính độc lập, khách quan và minh bạch.
Cân bằng giữa cơ hội sống và quyền được bảo vệ
Như vậy, vấn đề người dưới 18 tuổi trong dự thảo Luật Hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người không nên chỉ được nhìn theo hai lựa chọn “cho” hay “không cho” trẻ hiến.
Ở một phía là những bệnh nhi đang chờ nguồn mô, tạng phù hợp để có thêm cơ hội sống. Ở phía còn lại là trẻ em – nhóm đối tượng cần được bảo vệ đặc biệt trước những quyết định liên quan đến cơ thể và sức khỏe.
Bài toán của dự thảo là thiết kế được một cơ chế vừa không bỏ lỡ cơ hội cứu chữa người bệnh, vừa tạo đủ “hàng rào” để ngăn ngừa nguy cơ lợi dụng, bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ.
Bởi một chính sách nhân đạo chỉ thực sự có ý nghĩa khi mở thêm cơ hội sống cho người bệnh nhưng không tạo thêm nguy cơ tổn thương cho chính những đứa trẻ mà pháp luật có trách nhiệm đặc biệt bảo vệ.
