Radio
Podcast
Multimedia
Từ bao đời nay, hương ước đã hiện diện trong đời sống của các làng quê Việt Nam như một "bản cam kết" do chính cộng đồng xây dựng và tự nguyện thực hiện. Không chỉ quy định cách ứng xử giữa người với người, hương ước còn lưu giữ những chuẩn mực đạo đức, phong tục tốt đẹp và tinh thần tự quản của mỗi cộng đồng và được coi như bộ quy tắc ứng xử của làng.
Theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, đến cuối năm 2025, cả nước có gần 90.000 bản hương ước, quy ước được công nhận và đưa vào thực hiện. Nhiều bản được kế thừa từ những hương ước cổ có lịch sử hàng trăm năm.
GS.TS Bùi Quang Thanh, Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam cho rằng, nếu nhìn từ góc độ văn hóa, hương ước hôm nay nên được hiểu là "bộ quy tắc ứng xử do chính cộng đồng dân cư bàn bạc, thống nhất xây dựng và tự nguyện tuân thủ nhằm điều chỉnh các quan hệ trong cộng đồng, giữ gìn bản sắc văn hóa, xây dựng đời sống văn minh và góp phần quản lý xã hội ở cơ sở trên cơ sở phù hợp với Hiến pháp và pháp luật".
Theo ông Bùi Quang Thanh, sức sống lâu bền của hương ước đến từ việc nhiều giá trị tốt đẹp được cộng đồng kế thừa và tiếp tục phát huy qua nhiều thế hệ. Trong đó, qua phân tích nội dung các bản hương ước truyền thống, dù mỗi địa phương có cách thể hiện khác nhau nhưng đều gặp nhau ở 3 giá trị cốt lõi. Thứ nhất là tính cố kết cộng đồng, tạo nên sự đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên trong làng xã. Thứ hai là tinh thần tự quản, giúp cộng đồng chủ động xây dựng và thực hiện những quy tắc phù hợp với điều kiện của mình. Thứ ba là ý thức trách nhiệm, bởi mọi quy định đều được người dân cùng bàn bạc, thống nhất và tự giác thực hiện.
"Chính tinh thần cộng đồng, tinh thần tự quản và ý thức trách nhiệm là những giá trị cốt lõi tạo nên sức sống lâu bền của hương ước"- GS.TS Bùi Quang Thanh nhấn mạnh.
Thực tế hàng trăm năm qua cho thấy, giá trị của hương ước được khẳng định từ đời sống, trở thành nếp nghĩ, cách ứng xử và sự tự giác của mỗi người dân trong cộng đồng. Ở nhiều làng quê hôm nay, dù cuộc sống đã có nhiều đổi thay nhưng những điều tốt đẹp được gìn giữ qua hương ước vẫn đang hiện diện trong từng việc làm giản dị hằng ngày: từ việc giữ gìn môi trường, xây dựng đời sống văn hóa đến giữ gìn tình làng nghĩa xóm và phát huy tinh thần đoàn kết.
Những bản hương ước của làng không chỉ là những quy định về nếp sống mà còn lưu giữ tri thức dân gian và những chuẩn mực đạo đức đã được cộng đồng chắt lọc qua thời gian. Vì được hình thành từ chính sự đồng thuận của cộng đồng nên bản hương ước vẫn giữ nguyên sức sống qua hàng trăm năm.
Sự phát triển của đời sống xã hội, quá trình hội nhập và chuyển đổi số đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với cộng đồng dân cư. Vì vậy, hương ước cần được "viết tiếp" cùng sự phát triển của xã hội, kế thừa những giá trị truyền thống nhưng đồng thời phải bổ sung các nội dung phù hợp với bối cảnh hiện đại. Theo GS.TS Bùi Quang Thanh, hương ước không phải là văn bản bất biến: "Hương ước mới không chỉ quan tâm đến những điều cấm hay các chế tài xử lý vi phạm mà cần mở rộng sang các nội dung như khuyến học, khuyến tài, bảo vệ môi trường, gìn giữ di sản, phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và xây dựng công dân số" – GS.TS Bùi Quang Thanh bày tỏ.
Một bản hương ước chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đánh giá, điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với thực tiễn; tránh quy định quá chi tiết, cứng nhắc và phải xuất phát từ nhu cầu thực sự của cộng đồng.
Hiện nay, chúng ta đang thực hiện quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, điều này cũng có những tác động nhất định đến đời sống của làng, xã. Theo GS.TS Bùi Quang Thanh, việc sáp nhập các làng thành thôn tạo ra cơ hội tăng cường sự giao lưu và cộng hưởng văn hóa giữa các cộng đồng dân cư. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải tôn trọng bản sắc riêng của từng làng. Ông cho rằng, khi xây dựng hương ước trong điều kiện mới, cần bảo đảm sự thống nhất với pháp luật nhưng vẫn gìn giữ được phong tục, tập quán tốt đẹp của từng cộng đồng.
"Mỗi làng đều có bản sắc riêng. Điều quan trọng là giữ được bản sắc ấy, đồng thời tạo nên sự gắn kết giữa các cộng đồng để xây dựng sức mạnh văn hóa chung" - GS.TS Bùi Quang Thanh chia sẻ.
Theo GS.TS Bùi Quang Thanh, địa giới hành chính có thể thay đổi, nhưng những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ cần tiếp tục được gìn giữ: "Một bản hương ước chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân vẫn nhận ra mình trong đó, cùng xây dựng, cùng thực hiện và cùng trao truyền cho thế hệ sau".
Một bản hương ước hôm nay không chỉ là những quy ước của một làng quê mà cần trở thành sự kết nối giữa truyền thống và hiện đại, là sự hài hòa giữa pháp luật với những chuẩn mực văn hóa, giữa ký ức cộng đồng với khát vọng phát triển. Để sau mỗi lần thay đổi về tổ chức hành chính, điều còn lại không chỉ là một đơn vị quản lý mới mà còn là một cộng đồng vẫn nhận ra mình ở những giá trị đã được trao truyền từ bao đời. Bởi hương ước không chỉ là văn bản quản lý cộng đồng mà còn là nơi lưu giữ ký ức, bản sắc và sự cố kết của làng Việt trong một không gian hành chính mới.
