Ngày 8/8, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025.

Kết quả cho thấy, học sinh Việt Nam đạt trung bình 457 điểm Khoa học, 443 điểm Toán, 392 điểm Đọc hiểu và 461 điểm Giải quyết vấn đề bằng máy tính.

Tỷ lệ học sinh Việt Nam đạt mức năng lực cơ bản – mức 2 trở lên ở lĩnh vực Khoa học và Toán khá tích cực, lần lượt là 71 và 58%. Trong khi, tỷ lệ trung bình của OECD tương ứng là 74 và 65%.

Tuy nhiên, số em đạt từ mức 2 trở lên ở kỹ năng Đọc hiểu, thấp hơn gần 30% so với trung bình của OECD. Nói cách khác, khoảng 59% học sinh Việt Nam chưa đạt mức đọc hiểu cơ bản theo đánh giá của PISA.

Với PISA 2025, lần đầu Việt Nam chuyển từ bài thi giấy sang bài thi trên máy tính. OECD cho biết mức bất định đối với so sánh xu hướng này chưa thể xác định đầy đủ. Vì vậy Việt Nam không được đưa vào các phân tích xu hướng thành tích chính thức.

PISA cũng không phải “bảng xếp hạng Olympic giáo dục”. Đây là một khảo sát mẫu có sai số thống kê, và OECD còn nhấn mạnh rằng việc xếp hạng cần tính đến khoảng tin cậy.

Vì vậy, chuyên gia cho rằng cần đọc PISA như một bức ảnh hiện tại: Nền tảng và điểm nghẽn ở đâu, năng lực nào cần được đầu tư thêm? Đồng thời, không nên kết luận điểm của Việt Nam giảm mạnh so với 2022.

Nghe chương trình tại đây:

Vì sao kỹ năng đọc hiểu của học sinh suy giảm?

TS Đặng Minh Tuấn – Trường ĐH Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng, mức 2 của PISA không phải là đọc văn bản quá khó; đó là khả năng nhận ra ý chính, tìm thông tin theo tiêu chí, hiểu quan hệ giữa các phần của văn bản và phản hồi về mục đích, hình thức của văn bản.

Nếu 59% chưa đạt mức này, vấn đề không chỉ thuộc môn Ngữ văn mà ảnh hưởng tới việc học Khoa học, Toán, Lịch sử, Địa lý và cả khả năng tiếp nhận thông tin ngoài đời sống.

Mức đọc hiểu năm 2025 của Việt Nam đang thấp so với chuẩn OECD, trong khi các nước toàn OECD cũng trải qua xu hướng suy giảm đọc hiểu dài hạn.

Trong đó, “đọc vội” cũng là xu hướng chung theo quan sát của OECD. Hiện tượng đọc lướt văn bản rồi đưa ra câu trả lời nhanh nhưng thiếu chính xác đã tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2018-2025, lên 9%.

Điều này gợi đúng thay đổi lớn của môi trường thông tin hiện nay khi mọi người đọc rất nhiều, nhưng thường là các mẩu ngắn, liên tục chuyển ngữ cảnh và bị cạnh tranh bởi thông báo, video, mạng xã hội. Khi thói quen đọc chuyển từ đọc sâu sang lướt để lấy ý nhanh, người học dễ bỏ qua điều kiện, bằng chứng và mối liên hệ giữa các đoạn.

Tuy vậy, theo TS Đặng Minh Tuấn không nên quy toàn bộ nguyên nhân cho điện thoại hay AI. Động lực làm bài, thói quen đọc sách, cách ra đề, khả năng tập trung, môi trường gia đình và trải nghiệm thời Covid đều có thể góp phần.

“Covid-19 chắc chắn làm gián đoạn việc học của một thế hệ, nhưng OECD cũng lưu ý rằng xu hướng suy giảm đọc đã xuất hiện trước đại dịch.

Điều thay đổi sâu hơn là môi trường chú ý. Video ngắn, cuộn liên tục và thông tin được thiết kế để giữ người dùng bằng các kích thích nhanh khiến chúng ta quen với phần thưởng tức thời. Trong khi đó, đọc một văn bản dài hay giải một vấn đề phức tạp đòi hỏi giữ mục tiêu trong đầu, chịu được cảm giác “chưa hiểu ngay”, quay lại đoạn trước và tích hợp thông tin qua thời gian.

Nếu trường học cũng chỉ cung cấp các nhiệm vụ ngắn, câu hỏi nhanh và câu trả lời tức thì, học sinh ít có cơ hội rèn sức bền nhận thức”. Vì vậy, ông Tuấn cho rằng học sinh cần có “không gian học chậm”: đọc dài, viết dài, giải bài nhiều bước, làm dự án và thảo luận có bằng chứng.

Chương trình giáo dục phổ thông hiện nay đã chuyển sang định hướng phát triển phẩm chất và năng lực. Tuy nhiên, từ định hướng chương trình đến thực tế lớp học luôn có khoảng cách.

Ở nhiều nơi, giáo viên vẫn chịu áp lực thời lượng, sĩ số, thi cử và kết quả ngắn hạn. Vì vậy, hoạt động học có thể quay về mô hình dễ tổ chức hơn: giáo viên giải thích, học sinh ghi nhớ, luyện dạng và tìm đáp án đúng.

“Nếu muốn tư duy, vận dụng và giải quyết vấn đề trở thành năng lực thật, thì kiểm tra cũng phải thay đổi. Học sinh phải được yêu cầu giải thích lập luận, dùng dữ liệu, so sánh nguồn, phát hiện sai sót, bảo vệ quyết định và xử lý tình huống chưa từng gặp.

Đặc biệt trong thời AI, một sản phẩm viết đẹp hay một lời giải đúng không còn đủ để chứng minh học sinh thật sự hiểu. Chúng ta phải đánh giá cả quá trình lập luận và khả năng thực hiện độc lập khi không có công cụ hỗ trợ”, ông Tuấn nói.

Cải thiện đọc hiểu "thời" AI

Kết quả PISA 2025 được công bố trong bối cảnh ngày càng có nhiều lo ngại về việc sử dụng AI và công nghệ của học sinh.

Theo TS Đặng Minh Tuấn, AI có thể là công cụ tốt nếu nó giúp học sinh giải nghĩa từ khó, đặt câu hỏi, so sánh cách diễn đạt hoặc nhận phản hồi. Nhưng, nếu học sinh đưa văn bản cho AI tóm tắt, trả lời hộ rồi chỉ đọc phần kết luận, công cụ đã thay thế chính hoạt động nhận thức mà các em cần rèn luyện.

PISA 2025 cho thấy học sinh Việt Nam sử dụng AI cho học tập khá phổ biến. Khoảng 70% cho biết trong lớp các em có cơ hội học cách đánh giá thông tin do AI tạo ra, cao hơn mức trung bình OECD khoảng 62,6%.

OECD cũng cho thấy mối quan hệ giữa AI và kết quả học tập không đơn giản: tần suất sử dụng, mục đích sử dụng và việc học sinh có được yêu cầu đánh giá thông tin AI hay không đều quan trọng.

Vì vậy, trọng tâm không nên là “có dùng AI hay không”, mà là AI đang hỗ trợ việc đọc hay đang thay thế việc đọc.

Lo ngại AI và công nghệ có thể làm học sinh lười tư duy, nhiều nước đã có động thái. New York City trong năm học 2026–2027 tạm dừng AI tạo sinh hướng trực tiếp tới học sinh từ mầm non đến lớp 8; ở trung học phổ thông chỉ cho phép một số chương trình đã được thẩm định và có giám sát, đồng thời AI không được dùng để chấm điểm hay ra các quyết định quan trọng về học sinh.

Trung Quốc cũng đi theo hướng phân tầng: tiểu học không để học sinh tự dùng chức năng tạo nội dung mở, cấp THCS có thể phân tích có kiểm soát, còn THPT được tiếp cận sâu hơn.

Anh hiện yêu cầu trường học hướng tới môi trường không điện thoại trong toàn bộ ngày học.

Gợi ý bài học cho Việt Nam, chuyên gia cho rằng không nên sao chép một lệnh cấm theo kiểu có hoặc không. “Việt Nam cần bốn nguyên tắc: phù hợp lứa tuổi; bảo vệ những năng lực cốt lõi học sinh phải tự làm; chỉ dùng công cụ đã được kiểm soát về dữ liệu và an toàn; và bắt buộc dạy AI literacy – đặc biệt là kiểm chứng, nguồn tin, thiên lệch và trách nhiệm” –TS Đặng Minh Tuấn cho hay.

Không chỉ "nâng đáy" mà còn phải "nâng trần"

Nhìn vào kết quả PISA 2025, TS Đặng Minh Tuấn cho rằng, Việt Nam không chỉ cần “nâng đáy” mà còn phải tạo điều kiện để nhiều học sinh đạt tới mức tư duy cao hơn.

Ở Khoa học, chỉ khoảng 2% học sinh Việt Nam ở Mức 5–6; Toán khoảng 4%; Đọc hiểu gần như 0%. Trong khi đó, ở các mức này, học sinh phải xử lý tình huống lạ, kết nối nhiều nguồn thông tin, đánh giá bằng chứng, mô hình hóa và lựa chọn chiến lược giải quyết vấn đề.

Nếu một hệ thống chủ yếu giúp học sinh làm tốt bài quen thuộc, luyện đúng dạng và tái hiện quy trình, học sinh có thể đạt nền tảng nhưng khó vươn lên mức cao. Vì vậy, câu hỏi không chỉ là “dạy thêm kiến thức gì” mà là “cho học sinh được làm loại nhiệm vụ nào”.

Chúng ta cần nhiều bài toán mở, tình huống thực, đọc nhiều nguồn, tranh luận bằng chứng, thiết kế thí nghiệm, mô hình hóa và giải thích vì sao một lời giải đúng hay sai. Đây là những hoạt động tạo ra năng lực bậc cao.

Ông cũng nêu 4 ưu tiên nhằm cải thiện năng lực học sinh Việt Nam.

Thứ nhất, coi đọc hiểu và năng lực đánh giá thông tin là nền tảng xuyên môn. Một học sinh không đọc sâu thì rất khó học tốt Khoa học, Toán hay sử dụng AI một cách thông minh.

Thứ hai, nâng “trần” năng lực. Cần nhiều nhiệm vụ khó hơn về lập luận, mô hình hóa, giải quyết vấn đề mở, đánh giá bằng chứng và sáng tạo, để tăng số học sinh đạt Mức 5–6.

Thứ ba, thiết kế lại việc dùng công nghệ và AI. Không lấy số giờ dùng thiết bị làm thước đo đổi mới; quan trọng là học sinh làm gì với công cụ và còn phải tự suy nghĩ phần nào.

Thứ tư, tiếp tục đầu tư công bằng nhưng chuyển từ “có cơ hội tiếp cận” sang “chất lượng cơ hội học tập”: giáo viên tốt, tài liệu tốt, văn hóa đọc, hỗ trợ học sinh khó khăn và cơ hội học các nhiệm vụ tư duy bậc cao.

Dù chưa ở nhóm dẫn đầu, đặc biệt còn yếu ở đọc hiểu và năng lực mức cao nhưng chuyên gia nhìn nhận, Việt Nam vẫn có những nền tảng đáng giá về thái độ học tập, hỗ trợ của giáo viên, khả năng của học sinh yếu thế và mức độ tiếp cận AI. Vấn đề là biến những nền tảng đó thành năng lực tư duy độc lập, đọc sâu và biết kiểm chứng trong thời đại AI.

Nhấn mạnh giá trị của PISA là cung cấp thêm minh chứng để nhìn lại việc tổ chức thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018, PGS.TS Phạm Quốc Khánh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GD-ĐT) khẳng định, dạy học không phải để thi hay luyện PISA.

Việc phân tích kỹ dữ liệu PISA 2025 cùng các thông tin khác có liên quan sẽ giúp Bộ có các giải pháp trong cả ngắn hạn và dài hạn. Từ kết quả sơ bộ PISA 2025, xác định ba hướng cần tập trung:

Một là, cần coi năng lực đọc là năng lực nền tảng của tất cả các môn học, chứ không chỉ của môn Ngữ văn. Trong Toán, Khoa học hay các môn xã hội, học sinh đều phải biết đọc dữ liệu, hiểu thông tin, phân tích và lập luận.

Hai là, cần tiếp tục đổi mớikiểm tra đánh giá, tăng các nhiệm vụ yêu cầu học sinh vận dụng kiến thức, giải thích, suy luận, giải quyết vấn đề và đánh giá thông tin, thay vì chủ yếu tái hiện kiến thức. Xây dựng năng lực sử dụng đánh giá để cải thiện việc học. Triển khai giải pháp khả thi để thu hẹp chênh lệch năng lực đánh giá giữa giáo viên, trường học và 34 tỉnh/thành.

Ba là, cần đầu tư mạnh hơn cho phát triển chuyên môn của giáo viên. Với độ tuổi bình quân khoảng 42 tuổi ở đội ngũ giáo viên tiểu học và THCS, chúng ta có một lực lượng giáo viên đang ở giai đoạn có nhiều kinh nghiệm nghề nghiệp và còn thời gian công tác tương đối dài. Vì vậy, đầu tư bồi dưỡng lại và cập nhật năng lực cho đội ngũ này có thể tạo ra tác động lâu dài đối với chất lượng giáo dục, bao gồm về dạy học phát triển năng lực, đánh giá học sinh theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, năng lực số và sử dụng AI trong giáo dục.

Quan trọng hơn, giáo viên và nhà trường cần được hỗ trợ để biết sử dụng kết quả đánh giá nhằm điều chỉnh việc dạy và giúp học sinh học tốt hơn. Bộ cũng cần có giải pháp để thu hẹp chênh lệch về năng lực kiểm tra, đánh giá giữa giáo viên, nhà trường và các địa phương.

"PISA 2025 nhắc chúng ta cần thực hiện Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đúng mục tiêu, thực chất hơn, để học sinh không chỉ biết kiến thức mà còn biết đọc, hiểu, suy nghĩ, vận dụng và giải quyết vấn đề trong cuộc sống", ông Khánh cho hay.