Thực tiễn cho thấy nhiều quy định vẫn chồng chéo, thiếu tính khả thi, thậm chí trở thành rào cản. Từ những vấn đề cụ thể như việc điều chỉnh chính sách quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu gần đây, đến yêu cầu rà soát hàng chục nghìn văn bản pháp luật, câu chuyện đặt ra không chỉ là sửa luật mà là nâng cao chất lượng chính sách và năng lực của người làm luật. Phóng viên VOV2 trao đổi với ông Ngô Tự Nam, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội.

Phóng viên: Thưa ông, ông nhìn nhận như thế nào về bức tranh chung của hệ thống pháp luật hiện nay?

Ông Ngô Tự Nam: Có thể khẳng định, hệ thống pháp luật của chúng ta đã đóng góp rất quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và quyền con người.

Tuy nhiên, vẫn còn những tồn tại đáng lưu ý. Hệ thống pháp luật còn cồng kềnh; nhiều đạo luật “tuổi đời rất trẻ”, vừa ban hành đã phải sửa đổi. Quan trọng hơn, chất lượng chính sách trong một số luật chưa cao, chưa thực sự đi vào cuộc sống, chưa được doanh nghiệp và người dân đón nhận .

Phóng viên: Những hạn chế này đang tác động thế nào đến môi trường phát triển?

Ông Ngô Tự Nam: Yêu cầu của thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội đang đặt ra rất nhanh. Nếu chính sách không theo kịp, hoặc không phù hợp, thì sẽ trở thành lực cản.

Ví dụ, gần đây có quy định liên quan đến quản lý chất lượng hàng hóa xuất nhập khẩu trong dịp cao điểm, vừa ban hành đã phát sinh vướng mắc, ảnh hưởng đến lưu thông hàng hóa. Ngay sau đó, Chính phủ phải có chỉ đạo điều chỉnh, thậm chí tạm dừng để xử lý. Điều này cho thấy nếu chính sách chưa sát thực tiễn thì tác động là rất trực tiếp, nhưng đồng thời cũng cho thấy phản ứng chính sách đã nhanh hơn.

Phóng viên: Theo ông, nguyên nhân sâu xa của những hạn chế này là gì?

Ông Ngô Tự Nam: Nguyên nhân căn cơ nằm ở việc hoạch định và đánh giá chính sách. Nếu khâu này chưa tốt, thì khi luật ban hành sẽ không phù hợp thực tiễn, không được doanh nghiệp, người dân đón nhận. Trong bối cảnh khoa học công nghệ phát triển nhanh, người làm luật phải nắm chắc vấn đề, đề ra chính sách phù hợp để thúc đẩy phát triển, thay vì trở thành rào cản .

Phóng viên: Có ý kiến cho rằng trong xây dựng pháp luật hiện nay vẫn còn nặng về tư duy quản lý. Ông nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Ông Ngô Tự Nam: Ở một mức độ nhất định, điều đó là có. Một số quy định được thiết kế theo hướng thuận lợi cho cơ quan quản lý, nhưng lại gây khó khăn cho doanh nghiệp, người dân, thậm chí cả cán bộ thực thi. Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển tức là pháp luật phải tạo điều kiện cho phát triển, chứ không chỉ nhằm kiểm soát .

Phóng viên: Từ yêu cầu chuyển đổi tư duy như ông đề cập, theo ông khi đi vào hành động cụ thể thì cần bắt đầu từ đâu?

Ông Ngô Tự Nam: Trước hết là quán triệt rõ yêu cầu đổi mới tư duy lập pháp theo các nghị quyết, kết luận của Đảng. Thứ hai, pháp luật không chỉ mở đường mà còn phải “sửa đường”, tức là phải kịp thời điều chỉnh khi thực tiễn thay đổi. Thứ ba, cần nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu trong công tác xây dựng pháp luật, đồng thời bố trí đúng người, đúng năng lực. Đặc biệt, đội ngũ làm luật và đại biểu Quốc hội không chỉ cần năng lực chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh, biết xây dựng và phản biện chính sách .

Phóng viên: Trong bối cảnh đó, vai trò của đại biểu Quốc hội trong nâng cao chất lượng lập pháp cần được đặt ra như thế nào?

Ông Ngô Tự Nam: Chất lượng đại biểu Quốc hội nhiệm kỳ này là rất cao, tỷ lệ đại biểu có trình độ đại học và trên đại học gần như tuyệt đối - đây là điều chưa từng có ở các nhiệm kỳ trước. Tuy nhiên, đó mới là điểm khởi đầu. Đại biểu Quốc hội cần tiếp tục nâng cao năng lực, bản lĩnh, đặc biệt là khả năng phản biện chính sách, bám sát thực tiễn, nắm bắt được yêu cầu của cuộc sống để đề xuất và quyết định chính sách phù hợp .

Phóng viên: Hiện nay, việc tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đang được triển khai. Ông đánh giá thế nào về ý nghĩa của công việc này?

Ông Ngô Tự Nam: Chúng ta đang tiến hành tổng rà soát hệ thống văn bản quy phạm pháp luật với số lượng rất lớn, khoảng 40.000 văn bản của cả Trung ương và địa phương. Đây là công việc rất phức tạp, nhưng hết sức cần thiết, nhằm tái cấu trúc hệ thống pháp luật, bảo đảm đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới .

Phóng viên: Trong rất nhiều yêu cầu đặt ra, nếu phải lựa chọn một ưu tiên mang tính then chốt, theo ông cần tập trung vào đâu?

Ông Ngô Tự Nam: Suy cho cùng, yếu tố quyết định vẫn là con người làm luật. Nếu thực hiện tốt quy trình xây dựng chính sách, đặc biệt là đánh giá tác động, cùng với việc nâng cao năng lực và trách nhiệm của đội ngũ làm luật, thì chúng ta sẽ có những đạo luật chất lượng, đáp ứng yêu cầu phát triển.

Phóng viên: Từ những phân tích trên, ông kỳ vọng gì về việc xây dựng hệ thống pháp luật trong thời gian tới?

Ông Ngô Tự Nam: Tôi kỳ vọng chúng ta sẽ xây dựng được một hệ thống pháp luật có sức cạnh tranh quốc tế, nhưng quan trọng hơn là phải đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn, phục vụ phát triển đất nước và đáp ứng mong mỏi của người dân, doanh nghiệp.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông Ngô Tự Nam