Dự thảo Thông tư của Bộ Giáo dục và Đào tạo về trao quyền tự chủ bổ nhiệm chức danh GS, PGS cho các trường đại học đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử: Chuyển dịch từ mô hình "kiểm soát hành chính" sang "quản trị chất lượng". Đây không đơn thuần là sự thay đổi về mặt thủ tục, mà là một cuộc cách mạng cởi trói về triết lý quản trị, đưa giáo dục đại học Việt Nam tiệm cận với các chuẩn mực văn minh của thế giới, đồng thời đặt lên vai các cơ sở giáo dục bài toán tối thượng về trách nhiệm giải trình.

Nhiều thập kỷ qua, quy trình xét công nhận chức danh Giáo sư, Phó Giáo sư tại Việt Nam vẫn vận hành như một cỗ máy hành chính khổng lồ và nặng nề. Ở đó, các nhà khoa học phải đối mặt với những bộ hồ sơ dày cộp, những đợt xét duyệt định kỳ cứng nhắc và một cơ chế "gác cổng" tập trung nghiêm ngặt từ cấp Nhà nước. Cơ chế "xin - cho", nộp hồ sơ qua nhiều tầng nấc hội đồng như trước đây vô hình trung biến một danh vị khoa học cao quý thành một thủ tục hành chính biệt lập. Không ít "lùm xùm" khiếu nại, khiếu kiện đã xảy ra trong quá trình xét và công nhận danh hiệu cao quý này.

Dự thảo Thông tư mới đã mạnh dạn "đập tan" tư duy cũ, chuyển giao toàn bộ quyền bổ nhiệm về cho các cơ sở giáo dục đại học dựa trên nhu cầu vị trí việc làm thực tế. Sự thay đổi này cho thấy tư duy quản lý Nhà nước đã thay đổi: Thay vì dùng mệnh lệnh hành chính để kiểm soát đầu vào, Nhà nước chuyển sang dùng các công cụ quản trị hiện đại để kiểm soát chất lượng đầu ra.

Cốt lõi của mô hình quản trị chất lượng trong dự thảo mới chính là việc từ bỏ tư duy "đếm bài cộng điểm" định lượng - vốn là tác nhân tạo ra cuộc chạy đua bài báo quốc tế một cách cơ học, đôi khi thiếu thực chất trong những năm qua. Thay vào đó, hệ thống mới thiết lập cách đánh giá toàn diện dựa trên ba trụ cột: Năng lực giảng dạy, uy tín học thuật - nghiên cứu khoa học, và giá trị phục vụ cộng đồng. Đây là sự chuyển dịch mang tính bản chất. Quản trị chất lượng không hỏi nhà khoa học "có bao nhiêu bài báo để cộng đủ điểm sàn hành chính?", mà hỏi rằng "những nghiên cứu đó có giải quyết được bài toán thực tiễn nào của xã hội, uy tín học thuật của anh đóng góp gì cho sự phát triển của tập thể?". Việc cá nhân hóa và định tính hóa quy trình xét duyệt giúp giải phóng các nhà khoa học khỏi những rào cản mang tính thủ tục, khuyến khích họ dấn thân vào những công trình nghiên cứu dài hơi, có chiều sâu và có tầm ảnh hưởng thực chất, thay vì sản xuất ra những bài báo "mì ăn liền" chỉ để làm đẹp hồ sơ.

Tuy nhiên, trong kỷ nguyên của "quản trị chất lượng", khi quyền lực học thuật được hạ tầng về cơ sở, đồng nghĩa với việc vai trò và trách nhiệm giải trình của Hội đồng cấp trường cùng người đứng đầu cơ sở giáo dục phải được đẩy lên mức cao nhất. Họ không còn là những mắt xích trung gian làm nhiệm vụ kiểm đếm thủ tục hành chính, mà là những người trực tiếp định đoạt và chịu trách nhiệm sinh mệnh đối với chất lượng đội ngũ của mình.

Trước hết, Hội đồng giáo sư cơ sở phải là thành trì của sự liêm chính khoa học. Các thành viên hội đồng phải chịu trách nhiệm cá nhân bằng chính uy tín học thuật của mình trên mỗi lá phiếu bầu. Bất kỳ một sự nể nang, thỏa hiệp hay "gật đầu" cho một hồ sơ kém chất lượng nào cũng đồng nghĩa với việc hội đồng tự bôi đen danh tiếng của chính mình và của nhà trường.

Song song đó, người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học - với tư cách là người ký quyết định bổ nhiệm cuối cùng, nắm giữ vai trò tối quan trọng trong việc thiết lập một "luật chơi" công bằng. Hiệu trưởng hay Giám đốc đại học không chỉ đơn thuần là người ký đóng dấu, mà phải là người thiết kế cơ chế kiểm soát rủi ro, ngăn chặn hiệu quả xung đột lợi ích, bẻ gãy mọi biểu hiện của chủ nghĩa cục bộ phe cánh và bảo vệ những tiếng nói phản biện độc lập. Khi quyền tự chủ gắn liền với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu, câu chuyện bổ nhiệm GS, PGS sẽ thoát khỏi tư duy "vô can tập thể". Danh tiếng, chiếc ghế quản lý của người đứng đầu và sự sống còn của thương hiệu nhà trường chính là thế chấp lớn nhất buộc quy trình xét chọn phải diễn ra một cách khách quan, minh bạch và hiệu quả thực chất.

Để hỗ trợ cho hệ thống quản trị cơ sở vận hành đúng hướng, vai trò của Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng có sự dịch chuyển mang tính kiến tạo. Bộ không làm thay việc của trường, không "nhặt từng hạt sạn" trong mỗi bộ hồ sơ như trước, mà tập trung vào việc quản trị dữ liệu ngành, ban hành chuẩn sàn quốc gia và tiến hành "hậu kiểm theo rủi ro". Sự minh bạch sẽ được thiết lập bằng công nghệ, khi toàn bộ lý lịch khoa học của ứng viên, biên bản phản biện của hội đồng được công khai trên không gian mạng để cộng đồng học thuật cùng giám sát. Quyền tự chủ trao đi phải đi kèm với chế tài hậu kiểm nghiêm khắc: nếu phát hiện sai phạm hoặc hạ chuẩn cho "phe cánh", Bộ GD-ĐT cần áp dụng biện pháp mạnh nhất là tước quyền tự chủ bổ nhiệm của cơ sở, hủy chức danh của ứng viên và xử lý nghiêm người đứng đầu.

Tóm lại, chuyển từ "kiểm soát hành chính" sang "quản trị chất lượng" là con đường duy nhất đúng nếu giáo dục đại học Việt Nam muốn thoát khỏi chiếc áo cơ chế chật hẹp để bước ra thế giới. Bản chất của tự chủ không phải là sự buông lỏng quản lý, mà là nâng tầm quản trị lên một đẳng cấp cao hơn, nơi trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học được đặt ở vị trí tối thượng.

Một khi các trường đại học ý thức được rằng danh tiếng và sự sống còn của họ gắn liền với chất lượng của đội ngũ GS, PGS do chính họ bổ nhiệm, họ sẽ tự khắc phải siết chặt bộ lọc của mình.

Dự thảo Thông tư mới đã mở ra một cánh cửa thông thoáng về tư duy, điều cần làm lúc này là hành động quyết liệt từ những người đứng đầu cơ sở và một cơ chế hậu kiểm đủ nghiêm minh để giữ cho con đường quản trị chất lượng đi đúng hướng.