Radio
Podcast
Multimedia
Sáng 19/8, tiếp theo chương trình Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận về chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, trên cơ sở tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành.
Theo dự thảo Nghị quyết, chương trình mới được tổ chức thành 4 nhóm nhiệm vụ trọng tâm; Chính phủ cụ thể hóa thành 7 nhóm gồm: hạ tầng, môi trường, kinh tế nông thôn, sinh kế và việc làm; giáo dục, đào tạo; y tế, dân số, văn hóa; chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; cơ sở dữ liệu, chuyển đổi số; kiểm tra, đánh giá và truyền thông.
Cách tổ chức này nhằm hạn chế tình trạng một địa bàn, một nhóm đối tượng cùng lúc chịu sự điều chỉnh của nhiều chương trình, dẫn tới chồng chéo nhiệm vụ, phân tán nguồn lực và tăng thủ tục.
Không giảm mục tiêu hay thu hẹp đối tượng thụ hưởng
Tại nghị trường, trình bày tóm tắt “Tờ trình về phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi
giai đoạn 2026 – 2035”, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn cho biết, việc tích hợp được thực hiện trên nguyên tắc không tích hợp cơ học, không làm thay đổi, thu hẹp hay sai lệch các mục tiêu đã được Quốc hội quyết định.
“Mục tiêu chính là tổ chức lại nhiệm vụ theo hướng giảm giao thoa, trùng lặp, giảm đầu mối, giảm trung gian, tăng phân cấp và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực” – Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh.
Theo đó, chương trình mới kế thừa mục tiêu, phạm vi, đối tượng, thời gian thực hiện, tổng nguồn lực cần huy động và các cơ chế đặc thù đã được Quốc hội quyết định đối với 4 chương trình hiện hành. Như vậy, việc tích hợp về bản chất là đổi cách tổ chức và quản lý, chứ không phải cắt giảm mục tiêu hay thu hẹp đối tượng thụ hưởng.
Một thay đổi đáng chú ý là phương thức phân bổ nguồn lực.Theo đề xuất của Chính phủ, kế hoạch trung hạn sẽ được phân bổ căn cứ vào mức độ khó khăn, dân số, khả năng cân đối ngân sách, tỷ lệ hộ nghèo, tỷ lệ hộ đồng bào dân tộc thiểu số và các tiêu chí của từng nhóm mục tiêu.
Việc phân bổ hằng năm cũng không chỉ căn cứ vào nhu cầu mà gắn với kết quả thực hiện, khả năng giải ngân và điều kiện sẵn sàng của từng địa phương. Nguồn lực có thể được điều chuyển từ nhiệm vụ chậm sang nhiệm vụ thực hiện tốt hơn; ngân sách Trung ương tiếp tục ưu tiên cho các địa bàn khó khăn.
Thay đổi phương thức quản lý
Bên cạnh đó, một trong những điểm mới được Chính phủ nhấn mạnh là thay đổi phương thức quản lý, chuyển từ cách tiếp cận nặng về đầu vào, thủ tục sang quản lý theo kết quả đầu ra. Theo dự thảo Nghị quyết, chương trình sẽ được quản lý trên cơ sở dữ liệu dùng chung, theo dõi các mục tiêu, nguồn lực, dự án, tiến độ giải ngân, quyết toán, đối tượng thụ hưởng và sản phẩm đầu ra. Điều này đồng nghĩa với việc hiệu quả của chương trình không chỉ được đo bằng số vốn đã giải ngân mà quan trọng hơn kết quả thực hiện sẽ trở thành căn cứ để phân bổ, điều chuyển nguồn lực và đánh giá trách nhiệm.
Cùng với đó, Chính phủ đề xuất giảm đầu mối trung gian, tăng phân cấp cho địa phương và gắn phân cấp với trách nhiệm. Các bộ quản lý ngành sẽ tập trung xây dựng chính sách, mục tiêu, tiêu chí chuyên ngành và đánh giá kết quả, thay vì làm trung gian trong phân bổ, quyết toán. Địa phương được chủ động lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên, phân bổ, điều chỉnh và tổ chức thực hiện, đồng thời chịu trách nhiệm về hiệu quả trên địa bàn. Cách làm này hướng tới một yêu cầu kép: trao quyền chủ động nhiều hơn cho địa phương nhưng đồng thời phải nâng cao trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực.
Phân cấp phải đi cùng năng lực và trách nhiệm
Báo cáo thẩm tra chủ trương đầu tư, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn cho biết, Hội đồng Dân tộc nhất trí với chủ trương tích hợp thực chất 4 chương trình mục tiêu quốc gia hiện hành thành một chương trình tổng thể.
Theo ông Lâm Văn Mẫn, việc tích hợp nhằm giảm đầu mối, tăng khả năng lồng ghép nguồn lực, đẩy mạnh phân cấp và quản lý theo kết quả đầu ra. Cơ quan thẩm tra cũng đánh giá việc tích hợp cơ bản bảo đảm không thu hẹp mục tiêu, phạm vi, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu tiên đã được Quốc hội quyết định.
Tổng nguồn lực của 4 chương trình được xác định là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách Trung ương 345.000 tỷ đồng, ngân sách địa phương 395.392 tỷ đồng và các nguồn vốn khác.
Hội đồng Dân tộc thống nhất với việc không áp dụng một cách cơ học tỷ lệ cố định giữa vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên. Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị Nghị quyết của Quốc hội cần xác định rõ tổng vốn, cơ cấu vốn đầu tư công và kinh phí thường xuyên; Chính phủ được chủ động cơ cấu vốn chi tiết trong phạm vi được giao.
Đáng chú ý, về phân bổ nguồn lực, Hội đồng Dân tộc tán thành việc ưu tiên ngân sách Trung ương cho các địa phương khó khăn, nhưng lưu ý khả năng cân đối ngân sách không thể là tiêu chí duy nhất. Việc phân bổ cần đồng thời căn cứ vào quy mô, đối tượng, mức thiếu hụt dịch vụ cơ bản, đặc thù từng lĩnh vực và điều kiện cụ thể của từng địa bàn.
Đặc biệt đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Hội đồng Dân tộc đề nghị tiêu chí và hệ số phân bổ đối với các xã không thuộc diện đặc biệt khó khăn phải đủ mạnh, đồng thời tăng cường theo dõi, báo cáo về nguồn lực và kết quả thụ hưởng.
Về phân cấp, Hội đồng Dân tộc nhất trí với nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, song nhấn mạnh phân cấp phải đi cùng tiêu chuẩn, định mức, dữ liệu, năng lực thực hiện, hậu kiểm và trách nhiệm giải trình. Đặc biệt, trước khi phân cấp đến cấp xã cần đánh giá điều kiện thực hiện. Đối với những nơi chưa đủ điều kiện, cấp tỉnh tiếp tục thực hiện hoặc hỗ trợ trong thời gian chuyển tiếp.
Không để gián đoạn chính sách
Một vấn đề được cả Chính phủ và cơ quan thẩm tra lưu ý là quá trình chuyển tiếp. Theo đề xuất, các nhiệm vụ đã được phê duyệt, bố trí vốn và triển khai trong năm 2026 tiếp tục được thực hiện, thanh toán, quyết toán theo quy định. Sang năm 2027, các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương tiếp tục lập dự toán, kế hoạch vốn. Sau khi cơ chế mới được ban hành, các chương trình sẽ được sắp xếp, phân bổ, điều chỉnh hoặc dừng những nhiệm vụ không còn phù hợp theo phân cấp.
Điểm cốt lõi là quá trình chuyển đổi phải không tạo khoảng trống chính sách, không làm gián đoạn dự án, hợp đồng và không ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân.
Hội đồng Dân tộc cơ bản nhất trí với phương án tiếp tục lập dự toán năm 2027 theo các chương trình hiện hành. Sau khi nghị quyết của Chính phủ được ban hành, việc sắp xếp theo cơ chế mới phải bảo đảm tính liên tục của nhiệm vụ, dự án và quyền lợi của người thụ hưởng.
Cơ quan thẩm tra cũng nhất trí về nguyên tắc Quốc hội giao Chính phủ ban hành một nghị quyết để giảm đầu mối văn bản, đơn giản hóa thủ tục và xử lý trực tiếp các vấn đề phát sinh trong quá trình triển khai.
Tuy nhiên, Chính phủ cần xác định rõ cơ quan điều phối, cơ quan tổng hợp nguồn lực và trách nhiệm của từng bộ.
Tích hợp để nguồn lực không phân tán
Từ những nội dung được Chính phủ trình và cơ quan thẩm tra đặt ra có thể thấy, điểm quan trọng của việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia không chỉ nằm ở việc “gộp” các chương trình, mà ở cách thức tổ chức lại toàn bộ quá trình quản lý và sử dụng nguồn lực. Từ giảm đầu mối, giảm trung gian đến phân cấp cho địa phương; từ phân bổ vốn theo nhu cầu sang gắn với kết quả; từ quản lý đầu vào sang quản lý đầu ra; từ nhiều hệ thống theo dõi sang cơ sở dữ liệu dùng chung - tất cả đều hướng tới mục tiêu cuối cùng là sử dụng hiệu quả hơn nguồn lực Nhà nước.
Tuy nhiên, điểm mấu chốt là cùng với quyền chủ động được mở rộng là yêu cầu trách nhiệm cũng phải rõ hơn. Phân cấp không thể chỉ là chuyển thẩm quyền mà phải đi cùng năng lực, dữ liệu, tiêu chuẩn, nguồn lực và cơ chế hậu kiểm. Đặc biệt, với những địa bàn còn khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, hiệu quả của chương trình cần được nhìn từ mức độ cải thiện đời sống và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản của người dân, chứ không chỉ từ tỷ lệ giải ngân. Đây cũng là thước đo quan trọng để một chương trình tổng thể sau khi tích hợp có thực sự khắc phục được những hạn chế của các chương trình hiện hành, đồng thời tạo ra một cơ chế quản lý thống nhất, linh hoạt và hiệu quả hơn trong giai đoạn 2026-2035./.
