Radio
Podcast
Multimedia
Hai mặt của "trò chơi xếp hạng"
Tại hội thảo "Từ dữ liệu đến vị thế: Nghiên cứu, phát triển bền vững và sự hiện diện toàn cầu của đại học Việt Nam" hôm 15/7, PGS.TS. Nghiêm Xuân Huy, Viện trưởng Viện Đào tạo số và Khảo thí, Đại học Quốc gia Hà Nội nêu thực tế, xếp hạng đại học luôn tồn tại hai luồng tranh cãi: "xếp hạng bằng mọi giá" hoặc "nâng cao chất lượng để xếp hạng".
Theo ông, những cách “đi tắt” có thể đem lại kết quả nhanh nhưng không ở lại lâu dài. Chỉ có chất lượng được rèn luyện hàng ngày mới đem lại kết quả xếp hạng cao và bền vững.
Ông Huy cũng nêu thực tế “trò chơi xếp hạng” kéo theo nhiều hệ lụy, từ gian lận địa chỉ công tác, thủ thuật tự trích dẫn hoặc trao đổi trích dẫn giữa các nhóm nghiên cứu, vận động trong các cuộc điều tra, khảo sát uy tín hay tuyển dụng học giả quốc tế về mặt danh nghĩa... Những cách làm này đang làm lu mờ mục tiêu tích cực của xếp hạng đại học.
Các bảng xếp hạng đại học uy tín nhất thế giới hiện nay nay gồm: QS (QS World University Rankings), THE (Times Higher Education) và ARWU (Thượng Hải) đều có tiêu chí đánh giá khác nhau.
Trong đó, THE tập trung vào sự xuất sắc và chuyển giao trong hoạt động nghiên cứu. QS chú trọng vào danh tiếng học thuật, uy tín với nhà tuyển dụng và kết quả việc làm của sinh viên sau tốt nghiệp. Trong khi đó, ARWU gần như chỉ tập trung vào thành tích nghiên cứu.
Ông ví việc tham gia các bảng xếp hạng giống như dự nhiều cuộc thi khác nhau, phụ thuộc vào tiêu chí mà các tổ chức xếp hạng đặt ra. Hiện, Đại học Quốc gia Hà Nội nằm trong nhóm 751-760 thế giới theo bảng xếp hạng QS nhưng vẫn “dậm chân” ở vị trí 1200 trên bảng xếp hạng THE. Sự khác biệt này phản ánh đúng tiêu chí đánh giá của từng bảng xếp hạng.
Và vì vậy, cần nhìn nhận mục đích tích cực của việc tham gia xếp hạng đại học là để có thể nhìn thấy những "điểm nghẽn" của các cơ sở giáo dục đại học.
Theo PGS.TS Nghiêm Xuân Huy, điểm yếu lớn nhất của nhiều cơ sở giáo dục đại học Việt Nam, trong đó có Đại học Quốc gia Hà Nội là trích dẫn và chất lượng của công bố khoa học. Điểm nghẽn này xuất phát từ 5 nguyên nhân chính.
Thứ nhất, đào tạo và nghiên cứu còn tách rời. Nhiều trường tập trung mở rộng đào tạo để tăng nguồn thu học phí, trong khi nghiên cứu chưa được đầu tư tương xứng.
Thứ hai, cơ chế khuyến khích nghiên cứu chưa đủ mạnh. Muốn cạnh tranh ở các bảng xếp hạng nghiên cứu như THE, các trường phải đầu tư dài hạn cho khoa học, trong khi đây là lĩnh vực đòi hỏi nguồn lực lớn với chi phí không hề rẻ.
Thứ ba, hoạt động hợp tác quốc tế cần phải đi vào thực chất. Nhiều trường "khoe" có hàng trăm biên bản ghi nhớ nhưng quan trọng là có bao nhiêu dự án, đề tài, bài báo chung thực tế được thực hiện.
Thứ tư là phân mảnh về mặt dữ liệu. Nêu thực tế này, ông Huy cho biết, giai đoạn 2021-2022, Đại học Quốc gia Hà Nội phát hiện nhiều nhà khoa học sử dụng tên trường không thống nhất khi công bố quốc tế, khiến khoảng 2.000 bài báo không được tính vào dữ liệu của trường. Sau khi làm việc với Elsevier để hợp nhất các mã định danh (ID), toàn bộ số công bố này đã được cập nhật trở lại.
Cuối cùng là chưa khai thác hiệu quả phản hồi từ các bên liên quan như nhà tuyển dụng và học giả quốc tế. Theo ông, nếu trường đại học thực sự tạo ra giá trị cho đối tác thì họ sẽ sẵn sàng đánh giá tích cực trong các kỳ khảo sát uy tín, thay vì để đến mùa xếp hạng mới đi gửi phiếu mời bình chọn.
Từ thực tiễn này, PGS.TS Nghiêm Xuân Huy đề xuất cần chuẩn hóa dữ liệu, đồng bộ về nhận diện thương hiệu trên các hệ thống công bố quốc tế, đặc biệt với các trường hai cấp như các ĐH vùng. Tiếp đó là xác định thế mạnh thực sự để đầu tư, không nên dàn trải tất cả các bảng xếp hạng trong điều kiện nguồn lực có hạn. Chiến lược của nhà trường cần gắn với các chỉ số phát triển bền vững và tiêu chí của các tổ chức xếp hạng để đạt được mục tiêu kép.
Về dài hạn, danh tiếng chỉ có thể được xây dựng thông qua những đóng góp thực chất cho học thuật và thị trường lao động, thay vì các hoạt động vận động ngắn hạn. Ông cũng lưu ý các trường cần nghiên cứu kỹ tác động trích dẫn theo lĩnh vực. Chẳng hạn, Đại học Duy Tân từng đạt chỉ số trích dẫn cao nhờ tập trung nghiên cứu về Covid-19 đúng vào giai đoạn cộng đồng khoa học toàn cầu quan tâm nhất.
Đã đến lúc chuyển từ số lượng sang chất lượng
Theo ông Huy, trong ngắn hạn, các trường có thể chuẩn hóa dữ liệu, thống nhất thương hiệu và rà soát đội ngũ học giả có gắn kết thực chất. Ở giai đoạn trung hạn, cần phát triển nhóm nghiên cứu mạnh, mở rộng chương trình đào tạo bằng tiếng Anh và thu hút sinh viên quốc tế. Về lâu dài, mục tiêu là thu hút học giả hàng đầu, tăng nguồn thu từ nghiên cứu và đầu tư hạ tầng khoa học. Việc công bố báo cáo phát triển bền vững hằng năm ngày càng quan trọng, bởi đây là một trong những dữ liệu được các tổ chức xếp hạng sử dụng.
"Đã đến lúc chúng ta phải chuyển từ số lượng sang chất lượng, tập trung vào những công bố đỉnh cao ở những tạp chí có ảnh hưởng lớn. Mục tiêu cuối cùng của trường đại học không phải là một vị trí trên bảng xếp hạng, mà là đào tạo được nguồn nhân lực thích ứng tốt với thị trường lao động thông qua sự gắn kết giữa đào tạo, nghiên cứu và doanh nghiệp", ông nói.
Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, phấn đấu có ít nhất 1 cơ sở giáo dục đại học thuộc nhóm 100 đại học hàng đầu thế giới trong một số lĩnh vực. Ít nhất 8 cơ sở thuộc nhóm 200 đại học hàng đầu châu Á. Tuyển dụng ít nhất 2.000 giảng viên giỏi từ nước ngoài, đồng thời tăng mạnh năng lực nghiên cứu, công bố khoa học quốc tế và đổi mới sáng tạo.
PGS.TS Nguyễn Thu Thủy, Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, Bộ GD-ĐT khẳng định, đây không chỉ là những con số về thứ hạng mà là yêu cầu nâng cao năng lực nội tại của các trường đại học Việt Nam. Trong đó có đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo ra tri thức mới, thu hút và sử dụng nhân tài, kết nối hiệu quả với doanh nghiệp, địa phương, xã hội và cộng đồng học thuật quốc tế...
“Cần nhìn nhận xếp hạng đại học một cách khoa học và thực chất”, bà Thủy nói.
Theo Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế, chúng ta không phát triển giáo dục chỉ để chạy theo vị trí trên bảng xếp hạng. Các bảng xếp hạng uy tín, khi được tiếp cận đúng sẽ đóng vai trò là công cụ tham chiếu, giúp các trường nhận diện rõ hơn điểm mạnh, khoảng trống và khoảng cách của mình so với các chuẩn mực khu vực và quốc tế.
Bà Thủy khẳng định, thời gian tới, Bộ GD-ĐT sẽ tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách để tạo điều kiện hơn nữa cho các cơ sở giáo dục đại học chủ động hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và tổ chức quốc tế có uy tín.
Đồng thời, thúc đẩy các cơ chế thu hút, tuyển dụng và sử dụng hiệu quả nhân tài, hỗ trợ các trường tăng cường liên kết đào tạo, nghiên cứu chung, chuyển giao tri thức và tham gia sâu hơn vào các mạng lưới học thuật quốc tế.
PGS.TS Nguyễn Thu Thủy cho rằng, các trường cũng cần xem dữ liệu là một bộ phận của quản trị chiến lược; không chỉ để phục vụ báo cáo hoặc tham gia xếp hạng, mà nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển đội ngũ, đầu tư cho nghiên cứu và phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn.
Đối với các bảng xếp hạng phát triển bền vững và các Mục tiêu Phát triển bền vững, đây cũng là cơ hội để các trường nhìn lại trách nhiệm của mình đối với cộng đồng, xã hội và địa phương.
“Một trường đại học có vị thế không chỉ là trường có công bố tốt, mà còn là trường tạo ra tác động tích cực và có đóng góp rõ ràng cho sự phát triển bền vững”, PGS.TS Nguyễn Thu Thủy khẳng định./.
