Radio
Podcast
Multimedia
Mỗi tác phẩm nghệ thuật là kết quả của quá trình lao động sáng tạo, kết tinh trí tuệ, cảm xúc và dấu ấn riêng của người nghệ sĩ. Tuy nhiên, khi công nghệ số mở rộng khả năng tiếp cận và sử dụng tác phẩm, tình trạng sao chép, khai thác trái phép cũng trở nên khó kiểm soát hơn. Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ hoàn thiện cơ chế bảo hộ quyền tác giả mà còn xây dựng văn hóa tôn trọng thành quả sáng tạo.
Từ góc nhìn của người trực tiếp hoạt động nghệ thuật, đạo diễn, nghệ sĩ đa phương tiện và giám tuyển nghệ thuật Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho rằng, một trong những vấn đề đáng suy nghĩ là người sáng tạo đã dành nhiều thời gian làm ra tác phẩm nhưng đôi khi lại phải tiếp tục bỏ công sức để chứng minh quyền lợi chính đáng của mình.
“Khi điều đó kéo dài, niềm tin vào nghề bị tổn thương. Một tác phẩm mang theo cách người nghệ sĩ nhìn thế giới. Cùng một chất liệu âm nhạc, cách tổ chức âm thanh và đặt khoảng lặng có thể tạo nên những thế giới khác nhau. Bảo vệ quyền tác giả vì thế cũng là ghi nhận những lựa chọn sáng tạo ấy”. Đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh nhấn mạnh.
Bảo hộ quyền tác giả không đơn thuần là câu chuyện thu nhập, mà còn là sự ghi nhận những lựa chọn và dấu ấn riêng của người nghệ sĩ. Việc trả tiền sử dụng tác phẩm không đồng nghĩa với quyền tự nhận mình là tác giả; ngược lại, ghi tên tác giả cũng không thay thế nghĩa vụ xin phép khi sử dụng tác phẩm theo quy định. Tôn trọng bản quyền vì thế cần bắt đầu từ việc ghi nhận đúng người sáng tạo và thực hiện đúng trách nhiệm trong quá trình khai thác tác phẩm.
Trong lĩnh vực nghệ thuật, một sản phẩm hoàn chỉnh có thể bao gồm nhiều thành phần do những chủ thể khác nhau sáng tạo. Một chương trình biểu diễn, có thể liên quan đến tác phẩm âm nhạc, bản phối, vũ đạo, cuộc biểu diễn và bản ghi. Nếu không xác định rõ quyền của từng bên ngay từ đầu, tranh chấp rất dễ phát sinh khi tác phẩm được đưa lên các nền tảng hoặc sử dụng cho mục đích thương mại.
Theo đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh quyền tổ chức một buổi biểu diễn không mặc nhiên bao gồm quyền phát hành bản ghi hay sử dụng âm nhạc trong quảng cáo. Vì vậy, các bên cần thống nhất rõ phạm vi sử dụng, quyền khai thác và trách nhiệm liên quan trước khi triển khai dự án..
Ranh giới giữa kế thừa, lấy cảm hứng và sao chép cũng cần được nhìn nhận thận trọng. Điều quan trọng là người sáng tạo phải xác định mình đang tiếp nhận một vấn đề nghệ thuật hay sử dụng lại cách người khác đã thể hiện vấn đề ấy. Pháp luật bảo hộ hình thức thể hiện cụ thể của tác phẩm, chứ không trao độc quyền đối với một ý tưởng trừu tượng. Do đó, việc ghi chú “lấy cảm hứng từ” không tự động giải quyết các nghĩa vụ về quyền tác giả.
Đặc biệt, với những tác phẩm sử dụng chất liệu di sản, trách nhiệm sáng tạo còn gắn với việc tôn trọng cộng đồng gìn giữ và trao truyền các giá trị văn hóa. Đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho rằng cần làm rõ nguồn chất liệu, trao đổi về phạm vi sử dụng và tạo cơ hội để người thực hành di sản phản hồi. Việc phát triển tác phẩm mới cũng nên đi cùng những hình thức đóng góp trở lại như trả thù lao, hỗ trợ truyền dạy hoặc chia sẻ lợi ích phù hợp với cộng đồng.
Có thể nói bảo hộ quyền tác giả còn là điều kiện để tác phẩm nghệ thuật được khai thác hợp pháp, tạo nguồn thu và mở rộng cơ hội nghề nghiệp cho người sáng tạo. Khi quyền lợi và trách nhiệm được xác định minh bạch, người nghệ sĩ, nhà sản xuất, nhà đầu tư và đơn vị phân phối sẽ có cơ sở hợp tác bền vững hơn.
Đạo diễn Nguyễn Quốc Hoàng Anh cho rằng, các bên cần thống nhất rõ ai có quyền gì, tác phẩm được khai thác như thế nào và lợi ích được phân chia ra sao. Các khoản phí sáng tạo, chi phí sản xuất, chi phí sử dụng hoặc chuyển nhượng quyền cũng cần được phân biệt minh bạch. Với những dự án phát triển từ di sản, giá trị tạo ra cần góp phần nuôi dưỡng hoạt động nghiên cứu, sáng tạo và những người đang gìn giữ, thực hành di sản.
Trong bối cảnh phát triển công nghiệp văn hóa, bảo hộ quyền tác giả không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là nền tảng xây dựng môi trường sáng tạo công bằng. Điều cần hướng tới là sự tôn trọng trở thành cách ứng xử thường ngày: nghệ sĩ có khả năng bảo vệ quyền lợi, người sử dụng biết cách xin phép và công chúng được tiếp cận tác phẩm hợp pháp.
Khi thành quả sáng tạo được ghi nhận xứng đáng, quyền lợi được bảo đảm và lợi ích được chia sẻ minh bạch, người nghệ sĩ sẽ có thêm động lực đầu tư cho những ý tưởng mới. Đó cũng là điều kiện để các giá trị nghệ thuật được lan tỏa, phát huy hiệu quả và đóng góp bền vững cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam.
