Quyền tác giả, quyền liên quan: Hoàn thiện pháp lý, khơi thông sáng tạo

Theo báo cáo tổng kết, Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan giai đoạn 2021 - 2026 cho thấy, cơ quan quản lý đã thụ lý và cấp hơn 61.000 giấy chứng nhận đăng ký, gồm giấy chứng nhận quyền tác giả và giấy chứng nhận quyền liên quan. Hoạt động quản lý tập thể quyền từng bước được chuyên nghiệp hóa, góp phần hình thành thị trường khai thác bản quyền. Riêng Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam ghi nhận doanh thu tiền bản quyền trên 2.000 tỷ đồng trong giai đoạn này, trong đó năm 2025 đạt trên 424 tỷ đồng.

Công tác thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cũng được tăng cường. Giai đoạn 2021 - 2025, các cơ quan chức năng đã yêu cầu gỡ bỏ hơn 6 nghìn đường dẫn, website vi phạm bản quyền. Riêng sáu tháng đầu năm 2026, đã xử phạt 71 vụ việc với tổng số tiền trên 1,3 tỷ đồng, đồng thời yêu cầu gỡ bỏ 1.175 đường dẫn, website vi phạm trên không gian mạng.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực thi pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan vẫn còn những hạn chế, bất cập, nhất là trên môi trường số. Các hành vi sao chép, phát tán, khai thác trái phép tác phẩm ngày càng diễn biến phức tạp, mang tính xuyên biên giới, trong khi việc xác định chủ thể vi phạm, thu thập chứng cứ điện tử, xác định thiệt hại và phối hợp xử lý giữa các cơ quan chức năng với các nền tảng số còn gặp nhiều khó khăn.

Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của AI đang làm thay đổi phương thức sáng tạo, phân phối và thương mại hóa các sản phẩm văn hóa, đồng thời phát sinh những vấn đề pháp lý mới liên quan đến xác định quyền đối với sản phẩm có sự hỗ trợ của AI, sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện công nghệ và trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình khai thác nội dung số.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả cho rằng, mục tiêu là bảo vệ quyền hiệu quả, bảo đảm cân bằng lợi ích và phát huy giá trị kinh tế, văn hóa của quyền tác giả, quyền liên quan trong giai đoạn phát triển mới, nhằm góp phần phát triển công nghiệp văn hóa, công nghiệp sáng tạo của Việt Nam.

"Thứ nhất là phải đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật, tăng cường hướng dẫn, giải đáp, đối thoại với doanh nghiệp, tổ chức, cá nhân về các vấn đề phát sinh. Thứ hai là xây dựng, số hóa và chuẩn hóa, kết nối dữ liệu về tác giả, chủ sở hữu quyền, tác phẩm, ủy quyền, cấp phép, khai thác quyền để phục vụ cho việc tra cứu, xác minh, cấp phép, khai thác, sử dụng và đặc biệt là thực thi quyền. Thứ ba, tăng cường chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ trong quản lý, giám sát, nhận diện, theo dõi, phát hiện và xử lý vi phạm. Thứ tư, tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, cơ quan thực thi, tổ chức quản lý tập thể, doanh nghiệp, nhà cung cấp dịch vụ trung gian; xác lập đầu mối và quy trình phối hợp một cách rõ ràng, minh bạch. Thứ năm, bổ sung nhân lực, kinh phí và điều kiện để bảo đảm thống nhất, cũng như các công cụ kỹ thuật phục vụ phát hiện, xử lý vi phạm trên môi trường số. Và cuối cùng là tổ chức đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu và định kỳ cho các cán bộ quản lý và thực thi ở trung ương, địa phương, các bộ, ban, ngành có liên quan; chú trọng kỹ năng xử lý vấn đề vi phạm bản quyền trên môi trường số, AI, dữ liệu và chứng cứ điện tử, và đặc biệt là vi phạm xuyên biên giới", bà Phạm Thị Kim Oanh đề xuất.

Hội nghị là dịp để các cơ quan quản lý và thực thi về quyền tác giả, quyền liên quan thực hiện đánh giá toàn diện, khách quan và thực chất tình hình thi hành pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan; làm rõ những kết quả đã đạt được, nhận diện những vướng mắc, khoảng trống pháp lý và nguyên nhân.

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hồ An Phong nhấn mạnh, Luật Sở hữu trí tuệ được ban hành cách đây 20 năm, qua 20 năm đã có 5 lần sửa đổi. Nhưng sự biến đổi của xã hội, nhất là trong thời kỳ cách mạng công nghiệp 4.0, cùng với sự xuất hiện và phát triển rất nhanh chóng của công nghệ AI, đã tạo nên một bước đột phá rất lớn về khoa học, công nghệ, liên quan trực tiếp đến sở hữu trí tuệ, đòi hỏi phải hoàn thiện thể chế một cách đồng bộ, kịp thời để giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra. Làm sao để vừa bảo vệ được quyền tác giả vừa khơi thông nguồn lực sáng tạo, tạo ra những giá trị thực sự cho công cuộc phát triển văn hóa, đóng góp cho kinh tế sáng tạo và phát triển kinh tế đất nước.

"Thời gian qua đã ghi nhận sự phối hợp rất tốt giữa các cơ quan liên quan trong việc bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan. Công tác hoàn thiện thể chế cũng được tiến hành hết sức rốt ráo. Với tinh thần hôm nay còn rất nhiều thách thức, rất nhiều khó khăn, chúng ta tiến hành tổng kết để nhận diện những khó khăn, vướng mắc, những ưu điểm cần phát huy; đồng thời làm cơ sở quan trọng để chuẩn bị trình Quốc hội ban hành Luật Bản quyền tác giả", Thứ trưởng Hồ An Phong chia sẻ.

Ông Trần Hương Khuê, Phó Trưởng phòng 3, Cục Cảnh sát Điều tra Tội phạm về chống Tham nhũng và Buôn lậu, Bộ Công an cho biết, lực lượng công an có chức năng thực thi quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả và quyền liên quan nói riêng bằng cả hai biện pháp là hành chính và hình sự. Tuy nhiên, qua theo dõi từ năm 2021 đến hết năm 2025, lực lượng cảnh sát kinh tế và công an toàn quốc đã khởi tố được 5 vụ án với 7 bị can liên quan đến quyền tác giả và quyền liên quan, sau đó thì có 1 vụ đã phải đình chỉ vì không giám định được giá trị thiệt hại. Chỉ riêng từ đầu năm 2026 đến nay thì lực lượng công an đã khởi tố được 39 vụ án 107 bị can về tội danh xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan theo Điều 225 của Bộ luật Hình sự.

"Để đấu tranh với loại tội phạm này thì tôi mong muốn và đề xuất các đồng chí lãnh đạo và toàn thể các đồng chí tiếp tục quan tâm hơn nữa đến công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ nói chung và quyền tác giả và quyền liên quan nói riêng", ông Trần Hương Khuê đề xuất.

Kết quả của Hội nghị sẽ là cơ sở thực tiễn quan trọng phục vụ cho việc nghiên cứu, đề xuất hoàn thiện thể chế và xây dựng Dự án Luật Bản quyền tác giả trong thời gian tới./.