"Tàu" hay "tầu", "màu" hay "mầu": Chọn cách viết nào cho phù hợp?

Au hay âu, ay hay ây?

Gặp chữ tầu, mầu trong một cuốn sách cũ, nhiều người có thể băn khoăn: Đây là lỗi chính tả hay một cách viết từng được sử dụng? Nếu hiện nay thường viết tàu, màu, liệu có thể sửa tất cả những dạng khác về cùng một cách viết?

Trao đổi trong chương trình Tiếng Việt vui của VOV2, TS Phạm Văn Lam - Tổng Thư ký Hội Ngôn ngữ học Việt Nam cho rằng cần phân biệt sự tồn tại của một hình thức trong đời sống ngôn ngữ với việc lựa chọn hình thức ấy trong văn bản cần chuẩn hóa.

“Trước hết cần tách hai vấn đề: một hình thức có từng tồn tại trong lịch sử hoặc trong phương ngữ hay không, và trong văn bản chuẩn hóa hiện nay nên lựa chọn hình thức nào. Hai câu hỏi ấy không hoàn toàn trùng nhau”.

Theo ông, những dạng viết như tàu/tầu, màu/mầu, giàu/giầu có nền tảng ở sự dao động ngữ âm và thói quen ghi chép đã tồn tại khá lâu, đặc biệt trong một số vùng nói tiếng Việt ở Bắc Bộ và trong văn bản cũ. Vì vậy, khi gặp tầu, mầu trong sách cũ, tác phẩm văn học, tư liệu địa phương hoặc lời thoại có chủ ý tái hiện phát âm, không nên vội kết luận đó đơn giản là lỗi đánh máy hay lỗi chính tả.

Tuy nhiên, trong tiếng Việt viết hiện đại, nhất là văn bản hành chính, giáo dục, báo chí và những văn bản cần sự thống nhất, TS Phạm Văn Lam khuyến nghị ưu tiên các dạng tàu, màu, giàu.

Điều quan trọng hơn là không được coi mọi cặp au/âu là những biến thể tự do. Có những từ mà thay vần sẽ tạo thành một từ khác. Chẳng hạn màu trong màu sắc khác với mầu trong mầu nhiệm, phép mầu - ở đây mầu mang nghĩa kì diệu, huyền diệu. Vì vậy, chuẩn hóa không phải là một thao tác máy móc đổi mọi ầu thành àu, mà phải xét đúng từng từ, từng nghĩa và từng ngữ cảnh.

Sự hình thành và lưu truyền các biến thể có liên quan đến cách phát âm giữa các vùng miền. Cùng sử dụng một hệ thống chữ viết, người nói tiếng Việt ở các địa phương có thể khác nhau về phụ âm đầu, vần và thanh điệu. Khi quen với một cách phát âm, người nói có thể đưa thói quen ấy vào cách ghi chữ.

Dù vậy, không thể từ một vài trường hợp để khái quát rằng cả một vùng đều phát âm hay viết giống nhau. TS Phạm Văn Lam lưu ý:

“Không nên nói rằng toàn bộ miền Bắc đều phát âm theo một kiểu, hay cứ có au là một vùng nào đó sẽ chuyển thành âu. Sự phân bố của biến thể phụ thuộc vào từng từ, từng địa phương, từng thế hệ và cả truyền thống chữ viết. Nói cách khác, đây là hiện tượng vừa có tính ngữ âm, vừa có tính từ vựng và lịch sử”.

Một cách viết còn có thể được lưu giữ trong sách báo, tác phẩm văn học, tên gọi, thành ngữ hoặc thói quen của cộng đồng, ngay cả khi cách phát âm tạo ra nó đã thay đổi.

“Một biến thể cũng có thể tồn tại lâu hơn chính cách phát âm đã tạo ra nó, bởi nó được lưu giữ trong sách báo cũ, tác phẩm văn học, tên gọi, thành ngữ hoặc thói quen của một cộng đồng. Do đó, chữ viết có trí nhớ của nó”, ông phân tích.

Trong khi phương ngữ góp phần tạo nên và duy trì các biến thể, chính tả chung lại cần bảo đảm sự thống nhất.

Theo TS Phạm Văn Lam, nếu mỗi địa phương đều viết hoàn toàn theo cách phát âm của mình thì chức năng thống nhất của chữ Quốc ngữ sẽ bị suy giảm. Chuẩn chính tả vì thế giúp lựa chọn một dạng dùng chung trong những hoàn cảnh cần sự thống nhất. Điều này cũng không đồng nghĩa có thể đặt ra một quy tắc đổi chữ hàng loạt. Với những cặp tàu – tầu, màu – mầu, giày – giầy, chuyên gia khuyến nghị xem xét từng trường hợp:

“Không nên đặt ra một quy tắc cơ học kiểu au đổi thành âu hay ay đổi thành ây. Cách an toàn hơn là xem xét từng từ, bởi lịch sử, nghĩa và mức độ chuẩn hóa của mỗi cặp không giống nhau.” Với tàu/tầu, khi nói về phương tiện như tàu hỏa, tàu thủy, tàu bay, văn bản hiện đại nên ưu tiên tàu. Dạng tầu có thể gặp trong văn bản cũ hoặc cách viết chịu ảnh hưởng phát âm vùng miền.

Với màu/mầu, việc lựa chọn còn liên quan trực tiếp đến nghĩa của từ. TS Phạm Văn Lam giải thích:

“Với màu/mầu, nếu nói về sắc, ta nên viết màu: màu đỏ, màu xanh, màu sắc. Mầu có thể xuất hiện như một biến thể cũ của màu, nhưng đồng thời tiếng Việt còn có một mầu khác trong mầu nhiệm, phép mầu, nghĩa là ‘huyền diệu, kì diệu’. Đây là lí do rất rõ cho thấy không thể thay chữ theo âm một cách máy móc.”

Còn với giày/giầy để chỉ đồ mang ở chân, ông cho biết cả hai hình thức đều được sử dụng rộng rãi. Trong văn bản hiện đại, nhất là khi viết cho nhà trường, báo chí hoặc văn bản chính thức, ông khuyến nghị ưu tiên giày, như “giày dép”, “giày da”, “giày thể thao”.

Bên cạnh đó, cần phân biệt biến thể chính tả với những từ gần âm nhưng khác nghĩa. Chẳng hạn, dạy và dậy là hai từ khác nhau: “dạy học” chỉ việc truyền đạt kiến thức, còn dậy trong “ngủ dậy”, “sáng dậy học bài” mang nghĩa chuyển từ trạng thái ngủ hoặc nằm sang thức hay đứng lên. Không thể xem dạy/dậy đơn giản là hai cách viết của cùng một từ.

“Từ mấy ví dụ này có thể rút ra một nguyên tắc: giống nhau về kiểu biến đổi âm không có nghĩa là giống nhau về tư cách từ vựng. Muốn biết nên viết thế nào, phải kiểm tra từng mục từ và từng nghĩa”, TS Phạm Văn Lam nhấn mạnh.

Ứng xử với biến thể chính tả tiếng Việt

Một băn khoăn khác là khi hai cách viết cùng xuất hiện trong sách báo hoặc từ điển, người dùng nên dựa vào đâu để lựa chọn? Theo chuyên gia, việc một hình thức có mặt trong từ điển chưa đủ để kết luận rằng nó có giá trị sử dụng ngang với mọi hình thức khác.

“Từ điển có thể ghi một dạng vì nó từng tồn tại hoặc vẫn được dùng, nhưng đồng thời hướng người đọc từ dạng đó sang một dạng khác được ưu tiên. Vì vậy, khi tra từ điển không chỉ nhìn xem có mục từ hay không, mà phải xem cách từ điển chú thích và chuyển dẫn”.

Với học sinh, TS Phạm Văn Lam khuyến nghị căn cứ vào sách giáo khoa, tài liệu dạy học hiện hành và các từ điển tiếng Việt, từ điển chính tả có uy tín. Trong bài kiểm tra, cần sử dụng nhất quán dạng chính tả được nhà trường và tài liệu chuẩn hiện hành lựa chọn.

Với văn bản hành chính hoặc văn bản chuyên ngành, nên ưu tiên cách viết được sử dụng trong hệ thống văn bản chính thức của lĩnh vực đó, đồng thời bảo đảm sự nhất quán trong toàn văn bản. Với biển chỉ dẫn công cộng, yêu cầu nhận diện nhanh, rõ và thống nhất cho số đông càng cần được chú trọng.

Riêng tên riêng, trích dẫn nguyên văn, văn bản lịch sử và tác phẩm văn học cần được xử lý thận trọng.

“Không thể vì muốn sửa cho đúng chính tả hiện nay mà làm mất dấu vết lịch sử hoặc đặc trưng của văn bản gốc. Nói ngắn gọn, lựa chọn chính tả phải dựa vào cả nguồn tra cứu lẫn loại văn bản và mục đích sử dụng”, ông lưu ý.

Trong ứng xử với các biến thể tiếng Việt, TS Phạm Văn Lam cho rằng cần tránh hai cực đoan: thấy một hình thức khác dạng chuẩn hiện nay thì lập tức coi là sai; hoặc cho rằng ngôn ngữ luôn biến đổi nên ai muốn nói, viết thế nào cũng được.

Cách nhìn thứ nhất dễ làm nghèo đi những tư liệu về lịch sử tiếng Việt, phương ngữ, văn học và bản sắc cộng đồng. Cách nhìn thứ hai lại bỏ qua nhu cầu có một chuẩn dùng chung để giáo dục, hành chính, khoa học, xuất bản và giao tiếp công cộng vận hành hiệu quả.

“Biến thể phản ánh đời sống phong phú của ngôn ngữ. Chuẩn là sự lựa chọn có tính xã hội và có tính lịch sử nhằm tạo thuận lợi cho giao tiếp trong những phạm vi nhất định. Hai cái này không loại trừ nhau. Có thể nói ngắn gọn: chuẩn không có nhiệm vụ xóa bỏ mọi biến thể, còn sự tồn tại của biến thể cũng không làm cho chuẩn trở nên không cần thiết.”

Theo ông, trong giao tiếp đời thường, văn học nghệ thuật, sáng tác và lời thoại gắn với bản sắc địa phương, biến thể có thể mang giá trị biểu đạt lớn. Còn trong nhà trường, văn bản hành chính, khoa học, báo chí chính luận và biển chỉ dẫn công cộng, mức độ thống nhất cần cao hơn.

Vì vậy, khi gặp một cách viết khác với thói quen của mình, người sử dụng cần xem xét hình thức ấy có tồn tại hay không, thuộc lớp biến thể nào và có phù hợp với hoàn cảnh đang sử dụng hay không. Nguyên tắc được TS Phạm Văn Lam nhắn gửi là “phải dùng đúng lúc, đúng chỗ, đúng đối tượng” để vừa giữ được chuẩn chung, vừa tôn trọng sự phong phú của tiếng Việt.