Xã Sà Phìn, tỉnh Tuyên Quang mới sau khi được thành lập tháng 7/2025 gồm có 45 thôn, dân số gần 17 nghìn người, 11 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó dân tộc Mông chiếm 87%. Địa bàn Sà Phìn chủ yếu là đồi núi đá, thời tiết, khí hậu khắc nghiệt, thiếu nước sinh hoạt, hộ nghèo còn chiếm tỷ lệ cao.
Tuy còn nhiều khó khăn thách thức nhưng lãnh đạo Đảng ủy, UBND xã Sà Phìn đã nỗ lực hết mình nhằm xây dựng nếp sống văn minh trong nhân dân. Giữa nhịp sống hiện đại đang len lỏi đến từng bản làng vùng cao, Sà Phìn vẫn lặng lẽ giữ cho mình những thanh âm và sắc màu riêng của văn hóa bản địa. Ở nơi cao nguyên đá này, câu chuyện gìn giữ văn hóa đang được viết tiếp bằng một tinh thần mới: “Lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, chắt lọc tinh hoa, xóa bỏ hủ tục, nhân lên những giá trị tốt đẹp để văn hóa truyền thống thực sự trở thành động lực cho phát triển.
Giữa thung lũng xanh tươi của xã Sà Phìn, có những ngôi làng nhỏ được thời gian giữ lại giữa bao biến đổi. Làng văn hóa du lịch cộng đồng thôn Lũng Cẩm, hay những nét đặc sắc nơi chợ phiên Sà Phìn, di tích Nhà Vương, những mái nhà cổ của người Mông…. Tất cả tạo nên cảnh sắc bình yên giữa núi đồi hùng vĩ, chứa đựng những câu chuyện trầm tích qua nhiều thế hệ, tạo nên một nền văn hóa độc đáo, phong phú.
Để có được kết quả của một Sà Phìn như hôm nay, theo đồng chí Lý Thị Kiên, Phó Bí thư thường trực xã Sà Phìn là sự nỗ lực không nhỏ với những cách làm mạnh dạn.
Xác định bản sắc văn hóa là thế mạnh lớn tạo đà cho sự phát triển kinh tế - xã hội của xã trong giai đoạn mới, Sà Phìn chú trọng lưu giữ, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng dân tộc trên địa bàn, xem đó là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên, là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Đặc biệt, con người được xác định là trung tâm của mọi quyết sách, trong đó, đảng viên gương mẫu đi đầu.
“Xã có kế hoạch và định hướng rất cụ thể tổ chức xây dựng cho đến từng cộng đồng rồi từng dòng họ. Chúng tôi lấy gương tốt để xóa bỏ hủ tục và lấy những người làm tốt để tuyên truyền cho những người chưa làm tốt” - Phó Bí thư thường trực Đảng ủy xã Sà Phìn bày tỏ.
Từng có thời điểm, một số hủ tục lạc hậu còn tồn tại trong đời sống đồng bào. Nhưng thay vì áp đặt hay cấm đoán khô cứng, Sà Phìn lựa chọn cách làm mềm dẻo mà bền bỉ: phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, dòng họ có uy tín. Những năm qua, Sà Phìn không chỉ nói về bảo tồn, mà đã biến quyết tâm thành hành động cụ thể. Các hủ tục lạc hậu dần được xóa bỏ thông qua tuyên truyền, vận động, nêu gương người tốt việc tốt.
Không chỉ xóa bỏ hủ tục, Sà Phìn còn đặc biệt chú trọng “gieo mầm” văn hóa cho thế hệ trẻ. Tại Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và Trung học cơ sở Sà Phìn, những thanh âm truyền thống đang được ngân lên mỗi ngày với những CLB Dân ca, dân vũ, CLB khèn Mông, sáo Mông do những giáo viên tâm huyết gây dựng và duy trì.
Thầy giáo Vàng Mí Khành, Phó Hiệu trưởng nhà trường là một trong số những người dành nhiều tâm huyết để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Mông bản địa. Dù không dễ dàng gì, thầy Khành đã tự mày mò đi tìm hiểu từ những người già, tự học thổi sáo, thổi khèn rồi dạy cho các em. Từ chỗ chỉ vài em học sinh rụt rè tham gia, đến nay, các câu lạc bộ đã thu hút đông đảo học sinh trong trường. Các em được học thổi sáo, học hát dân ca, tập múa dân vũ, tìm hiểu về trang phục, phong tục và ý nghĩa các lễ hội truyền thống.
“Tôi cùng với BGH nhà trường thúc đẩy thành lập các CLB để các em học sinh tham gia, vừa làm phong phú thêm đời sống tinh thần cho các em, vừa góp phần bảo tồn văn hóa. Tôi nghĩ rằng, giữ gìn văn hóa không phải điều gì xa vời, mà bắt đầu từ những giờ ngoại khóa, từ việc để các em hiểu và tự hào về cội nguồn của mình. Khi yêu văn hóa dân tộc, các em sẽ tự biết trân trọng và tránh xa những hủ tục lạc hậu” - Thầy Vàng Mí Khành chia sẻ.
Cùng với các trường học, tại các thôn bản, nhiều câu lạc bộ khèn Mông, dân ca Mông cũng được thành lập và duy trì đều đặn. Những nghệ nhân cao tuổi tận tình truyền dạy cho lớp trẻ từng nhịp khèn, từng điệu hát. Những buổi sinh hoạt cộng đồng vì thế trở thành không gian kết nối thế hệ, nơi văn hóa được trao truyền bằng cả tâm huyết và niềm tự hào.
Song song với đó, công tác tuyên truyền, giáo dục bảo vệ các di tích lịch sử trên địa bàn cũng được đẩy mạnh. Người dân được vận động giữ gìn cảnh quan, không xâm hại di tích, cùng chung tay bảo tồn giá trị lịch sử gắn với phát triển du lịch bền vững. Văn hóa không chỉ được giữ trong ký ức, mà còn trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, xã hội của địa phương.
Từ cách làm “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, từ sự tiên phong gương mẫu của cán bộ, đảng viên, đến tâm huyết của những thầy cô giáo như thầy Vàng Mí Khành, Sà Phìn đang từng bước xây dựng một đời sống văn hóa mới, nơi truyền thống và hiện đại hòa quyện, nơi bản sắc dân tộc được gìn giữ bằng chính ý thức và niềm tự hào của cộng đồng. Giữa đá núi trập trùng, tiếng sáo Mông cùng những làn điệu dân ca vẫn vang lên, trong trẻo và bền bỉ, như minh chứng cho một Sà Phìn đang nỗ lực giữ hồn dân tộc giữa dòng chảy thời gian.
