Đo hiệu quả hợp tác bằng sản phẩm khoa học không phải số lượng thỏa thuận

Ngày 13/11, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ tổ chức Hội nghị hợp tác Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026 với chủ đề “Từ bài toán đến thị trường - Hợp tác 3 Nhà kiến tạo đột phá khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, tạo điều kiện để các nhà khoa học, các trường đại học và doanh nghiệp phát huy năng lực nghiên cứu, sáng tạo và ứng dụng công nghệ.

Thực tế đã có những mô hình hợp tác đem lại sản phẩm cụ thể. Tuy nhiên, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Phạm Quang Hưng cho rằng, ở nhiều nơi, từ thỏa thuận hợp tác đến hợp đồng nghiên cứu vẫn còn một khoảng cách. Các bên thường khó thống nhất hai việc: ai đầu tư cho thử nghiệm và ai được quyền khai thác kết quả. Hiệu quả hợp tác cần được đánh giá qua bài toán đã giải quyết, nguồn lực đã huy động và sản phẩm được thị trường chấp nhận.

Thứ trưởng Phạm Quang Hưng kỳ vọng, các doanh nghiệp, đơn vị sử dụng kết quả cùng đặt bài toán ngay từ đầu. Doanh nghiệp nêu yêu cầu thực tế, nhà trường đề xuất giải pháp, Nhà nước xác định khâu cần hỗ trợ. Khi thử nghiệm, ba bên cùng đối chiếu sản phẩm với yêu cầu ban đầu và thống nhất ai sẽ làm gì để đưa sản phẩm vào sử dụng.

Khoảng trống giữa nghiên cứu và sản phẩm công nghệ

Từ thực tiễn tham gia nghiên cứu, phát triển và sản xuất các sản phẩm công nghệ cao, ông Nguyễn Cương Hoàng -Giám đốc trung tâm bán dẫn Viettel (Tập đoàn Công nghệ - Viễn thông Quân đội) cho rằng, một trong những vấn đề quan trọng nhất hiện nay không chỉ là ai đặt hàng bài toán nghiên cứu mà là ai sẽ đồng hành cùng bài toán đó cho đến khi trở thành sản phẩm.

Theo ông Hoàng, trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, Viettel đã triển khai mô hình hợp tác với sự phân công tương đối rõ ràng: Bộ xác định nhu cầu và đặt hàng; doanh nghiệp thực hiện thiết kế, tích hợp, hoàn thiện sản phẩm; các viện, trường tham gia nghiên cứu, phát triển công nghệ và phối hợp hoàn thiện sản phẩm.

Quá trình phát triển sản phẩm bắt đầu từ nhu cầu thực tế, tiếp cận các kết quả nghiên cứu, sau đó tiếp tục hoàn thiện và đưa trở lại phục vụ thị trường.

Trong gần 20 năm phát triển các sản phẩm công nghệ cao, Viettel đã có nhiều hoạt động hợp tác với các trường đại học, trong đó có Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Công nghệ - Đại học Quốc gia Hà Nội và các cơ sở đào tạo, nghiên cứu trong lĩnh vực công nghệ thông tin, viễn thông.

Các hình thức hợp tác không chỉ dừng ở đặt hàng nghiên cứu mà còn mở rộng sang triển khai dự án thực tế, phát triển mô hình trí tuệ nhân tạo và đào tạo nhân lực. Đáng chú ý, trong hợp tác với Đại học Bách khoa TP.HCM, Viettel tham gia xây dựng chương trình đào tạo ở 5 ngành, đưa sinh viên năm thứ ba, thứ tư tham gia các dự án thực tế của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Nguyễn Cương Hoàng cho rằng vẫn tồn tại khoảng trống đáng kể giữa kết quả nghiên cứu trong trường đại học và yêu cầu hoàn thiện sản phẩm để đưa ra thị trường.

Ông dẫn ra sự khác biệt về mức độ hoàn thiện công nghệ. Theo thang đo từ mức 1 đến mức 9, doanh nghiệp thường cần công nghệ đạt mức 7-9 để có thể phát triển sản phẩm, trong khi phần lớn kết quả nghiên cứu tại các trường đại học mới ở mức 4-5.

Khoảng cách từ mức 4-5 lên mức có thể triển khai sản phẩm là giai đoạn mà giới nghiên cứu và doanh nghiệp thường gọi là “thung lũng chết”. Đây là chặng đường đòi hỏi nguồn lực tài chính, thời gian và năng lực thử nghiệm lớn, nhưng cả doanh nghiệp lẫn trường đại học đều khó có thể tự mình bảo đảm đầy đủ.

Bên cạnh đó, cơ chế Nhà nước đặt hàng nhiệm vụ khoa học, công nghệ tuy đã được hình thành nhưng chưa thực sự đi vào thực tiễn. Hoạt động hợp tác hiện vẫn chủ yếu diễn ra theo quan hệ hai bên, trong đó doanh nghiệp tự xác định bài toán và tự bố trí kinh phí.

Với những lĩnh vực đòi hỏi đầu tư lớn, dài hạn như công nghệ lượng tử hay các nền tảng xử lý tiên tiến, khả năng tự tài trợ của doanh nghiệp là một giới hạn đáng kể.

Một điểm nghẽn khác là cơ chế phân chia rủi ro và lợi ích giữa ba chủ thể chưa rõ ràng, đặc biệt liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ, quyền sử dụng kết quả nghiên cứu, dữ liệu và môi trường thử nghiệm. Việc phải đàm phán, thỏa thuận riêng lẻ khiến quá trình hợp tác kéo dài, mất nhiều thời gian.

Từ thực tế đó, ông Nguyễn Cương Hoàng đề xuất mô hình hợp tác theo hướng: Nhà nước đặt hàng, doanh nghiệp dẫn dắt, các viện, trường đại học đồng hành.

Trong mô hình này, Nhà nước đặt hàng theo định hướng, chia sẻ rủi ro và có thể trở thành khách hàng đầu tiên; doanh nghiệp xác định bài toán, đồng tài trợ và tổ chức thương mại hóa sản phẩm; viện, trường tập trung nghiên cứu công nghệ lõi và đào tạo nhân lực chất lượng cao.

Để mô hình này vận hành hiệu quả, ông Hoàng kiến nghị Nhà nước xem xét cơ chế đặt hàng ưu tiên theo chương trình nhiều năm, lựa chọn những doanh nghiệp có đủ năng lực dẫn dắt. Đồng thời, cần có cơ chế chia sẻ nguồn lực cho giai đoạn hoàn thiện công nghệ từ mức 4 lên mức 7 thông qua các quỹ phát triển khoa học và công nghệ, theo nguyên tắc đồng tài trợ.

Ông cũng đề xuất ban hành mẫu thỏa thuận hợp tác ba bên, trong đó quy định rõ quyền sử dụng kết quả nghiên cứu và nguyên tắc phân chia lợi ích.

Đặc biệt, Nhà nước cần quan tâm xây dựng phương án đặt hàng đầu tiên đối với các sản phẩm công nghệ chiến lược, chẳng hạn những thiết bị, hệ thống phục vụ nhu cầu trong nước. Theo ông Hoàng, đơn hàng đầu tiên chính là điều kiện quan trọng để kết quả hợp tác giữa ba nhà thực sự đi được đến thị trường.

Đo hiệu quả hợp tác bằng sản phẩm, không phải số lượng thỏa thuận

Cùng đề cập đến yêu cầu đổi mới cách thức hợp tác ba nhà, PGS.TS. Vũ Văn Tích - Phó giám đốc Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, điều cần thiết hiện nay là thay đổi tư duy của cả hệ thống doanh nghiệp, các viện, trường và cơ quan quản lý nhà nước.

Theo ông, trước đây, hiệu quả hợp tác thường được nhìn nhận thông qua số lượng hợp đồng được ký kết, số thỏa thuận được ký, số hội thảo được tổ chức hay độ dày của các báo cáo. Trong khi đó, nhiều nhà khoa học vẫn chủ yếu hoạt động dựa trên các nhiệm vụ, đề tài nghiên cứu.

Cách tiếp cận này cần được thay đổi. Thay vì quan tâm đã ký được bao nhiêu thỏa thuận, tổ chức bao nhiêu hội nghị, cần đặt câu hỏi các bên đã giải quyết được bài toán gì của địa phương, doanh nghiệp, Chính phủ và chính các cơ sở nghiên cứu.

“Chúng ta chuyển sang những thứ có thể đo đếm được, phục vụ phát triển thực chất nền kinh tế”, PGS.TS. Vũ Văn Tích nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng cần thay đổi cách nhìn về giá trị của hoạt động khoa học và công nghệ. Nhà khoa học không chỉ sống bằng các nhiệm vụ nghiên cứu mà cần hướng tới việc tạo ra tài sản trí tuệ, tham gia thành lập doanh nghiệp và hưởng lợi từ cổ phần, từ chính kết quả nghiên cứu của mình.

Theo ông, nếu nhà khoa học có thể đưa kết quả nghiên cứu vào doanh nghiệp, nắm giữ quyền sở hữu trí tuệ và cổ phần, giá trị họ nhận được sẽ lớn hơn nhiều so với việc chỉ nhận kinh phí thực hiện một đề tài.

Đây cũng là hướng tiếp cận cần thiết để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, hình thành các doanh nghiệp công nghệ spin-off và startup xuất phát từ trường đại học, viện nghiên cứu.

Tuy nhiên, PGS.TS. Vũ Văn Tích cho rằng, hiện nay Việt Nam vẫn còn nhiều điểm nghẽn trong quá trình kết nối cung - cầu công nghệ.

Một trong những hạn chế là thiếu đội ngũ có khả năng kết nối hiệu quả giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Hoạt động kết nối không đơn thuần là giới thiệu các bên với nhau mà đòi hỏi người thực hiện phải có hiểu biết về khoa học, từng tham gia quản lý và có trải nghiệm thực tiễn trong doanh nghiệp.

Theo ông, Việt Nam cần phát triển đội ngũ chuyên gia, tổ chức môi giới công nghệ chuyên nghiệp, đủ năng lực nhận diện bài toán, kết nối nguồn cung công nghệ với nhu cầu của doanh nghiệp và hỗ trợ đưa kết quả nghiên cứu vào ứng dụng.

Một điểm nghẽn khác là cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động chưa gắn chặt với sản phẩm đầu ra. PGS.TS.Vũ Văn Tích đề xuất cần xây dựng KPI đối với người đứng đầu các cơ quan, đơn vị, từ cấp sở, cục đến các trường đại học, dựa trên kết quả cụ thể thay vì số lượng quy trình, văn bản được ban hành.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, cần có tiêu chí đánh giá mức độ hợp tác với doanh nghiệp, số doanh nghiệp được hình thành từ kết quả nghiên cứu và khả năng thương mại hóa sản phẩm khoa học, công nghệ.

Ông cũng chỉ ra những rào cản trong cơ chế tổ chức, nhân sự và tài chính tại các trường đại học, viện nghiên cứu. Khi nhà khoa học muốn tham gia thành lập doanh nghiệp hoặc hợp tác với doanh nghiệp, những quy định về quản lý cán bộ, kế hoạch, tài chính và kế toán có thể khiến quá trình triển khai bị kéo dài.

Vì vậy, Nhà nước cần tạo điều kiện để các nhà khoa học chủ động kết hợp với doanh nghiệp thành lập các công ty khai thác, phát triển kết quả nghiên cứu. Theo ông, không nhất thiết phải xây dựng mô hình trường đại học trực tiếp thành lập và quản lý doanh nghiệp mà cần tạo môi trường để nhà khoa học và doanh nghiệp cùng hình thành các tổ chức kinh doanh, đưa công nghệ ra thị trường.

Bên cạnh đó, cần khuyến khích doanh nghiệp tham gia giảng dạy, nghiên cứu tại trường đại học; đồng thời thúc đẩy sử dụng chung các phòng thí nghiệm, cơ sở nghiên cứu giữa nhà trường và doanh nghiệp.

Cách làm này giúp doanh nghiệp giảm chi phí đầu tư phòng thí nghiệm và nhân lực nghiên cứu, trong khi nhà trường có thêm nguồn lực, môi trường thực hành và cơ hội tiếp nhận nhu cầu thực tế từ thị trường.

Hội thảo diễn ra 3 phiên chuyên đề: “Nhà nước đặt hàng - Tập đoàn dẫn dắt - Đại học đồng hành: giải quyết bài toán lớn quốc gia, làm chủ công nghệ chiến lược”; “Doanh nghiệp, địa phương đặt hàng, đồng tài trợ, đồng nghiên cứu với nhà trường: đổi mới công nghệ, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh”; “Thương mại hóa kết quả nghiên cứu và phát triển doanh nghiệp khởi nguồn từ đại học: khơi thông thị trường khoa học và công nghệ”.

Trong phiên toàn thể của hội nghị, chiều 13/11, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn và lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ đồng chủ trì. Hội thảo có sự tham gia của gần 300 đại biểu đến từ các cơ sở giáo dục đại học, viện nghiên cứu, tập đoàn, doanh nghiệp, quỹ đầu tư, tổ chức trung gian, các nhà khoa học, chuyên gia.