Radio
Podcast
Multimedia
Mới đây, dự thảo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) về tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên tạo ra nhiều tranh luận trên các diễn đàn phụ huynh.
Theo dự thảo, trường chuyên sẽ tổ chức tuyển sinh theo 3 khối chuyên, gồm Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ.
Khối Khoa học tự nhiên gồm Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học và Tin học. Khối Khoa học xã hội gồm Ngữ văn, Lịch sử và Địa lý. Khối Ngoại ngữ gồm các ngoại ngữ được giảng dạy theo Chương trình giáo dục phổ thông.
Nếu dự thảo được thông qua, thay vì thi tuyển vào từng lớp chuyên Toán, Văn, Lý, Hóa, Sinh, Tin hay Ngoại ngữ như hiện nay, học sinh sẽ đăng ký theo khối, làm các bài thi đánh giá năng lực tương ứng và lựa chọn môn học chuyên sâu sau khi vào lớp 10.
Thay đổi này đồng nghĩa với việc những học sinh vốn tập trung ôn một môn chuyên như Lý, Hóa, Sinh hay Tin sẽ phải chuẩn bị theo một hướng rộng hơn.
Xung quanh cách tiếp cận về tuyển sinh và mô hình đào tạo mới tại các trường THPT Chuyên, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục (Bộ GD-ĐT) đã có cuộc trao đổi với P/V của VOV2 (Đài Tiếng nói Việt Nam).
Không nên mặc định phát hiện, bồi dưỡng nhân tài thì phải cho luyện thi thật sớm
Phóng viên: Thưa GS.TS Lê Anh Vinh! Bộ Giáo dục và Đào tạo vừa công bố Dự thảo lấy ý kiến về quy chế tổ chức và hoạt động của trường THPT chuyên. Một trong những điểm đáng chú ý là việc chuyển từ tuyển sinh theo từng môn chuyên sang ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ. Vậy đâu là cơ sở khoa học và thực tiễn của đề xuất này?
GS.TS Lê Anh Vinh: Với mô hình và cách tuyển sinh hiện nay, sẽ tương đối khó để kết luận chúng ta có đang thực sự tìm kiếm tiềm năng không. Hay việc thi đỗ chỉ đơn thuần là minh chứng rằng các em học sinh đã được luyện tập để làm tốt bài thi? Hai điều này có liên quan, nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Rất nhiều học sinh có năng lực tốt chưa chắc đã bộc lộ thành tích rõ ràng ở tuổi 14–15, nhất là khi chưa có điều kiện học tập phù hợp. Năng khiếu cũng không phát triển giống nhau ở mọi lĩnh vực. Học sinh có thể thể hiện năng lực qua cách suy luận, đặt câu hỏi, tiếp thu kiến thức mới hoặc tiến bộ rất nhanh khi được hướng dẫn đúng cách.
Nếu chỉ dựa vào kết quả luyện đề, đặc biệt là quá trình luyện thi kéo dài, chúng ta có thể bỏ sót những em như vậy. Thậm chí, việc luyện đi luyện lại đôi khi còn khiến các em mất hứng thú với chính môn học mà mình vốn có khả năng.
Vì thế, tôi cho rằng tuyển sinh theo ba khối Khoa học tự nhiên, Khoa học xã hội và Ngoại ngữ là một hướng có thể cân nhắc. Cách tổ chức này vẫn giúp nhà trường xác định được lĩnh vực học tập mà học sinh có thế mạnh, nhưng không buộc các em phải chọn một môn chuyên quá sớm.
Thực tế, ranh giới giữa các ngành học và nghề nghiệp ngày càng mở. Ví dụ, học sinh có thế mạnh về Toán sau này có thể theo công nghệ, kinh tế hoặc kỹ thuật, hay những em có thiên hướng Sinh học có thể đi vào y sinh nhưng cũng có thể là nông lâm nghiệp. Và thực ra học sinh học tốt các môn khác cũng đều có thể theo đuổi các ngành nghề đó. Cũng có những em cần học tập và trải nghiệm thêm mới thực sự tìm ra hướng đi phù hợp.
Như thế không có nghĩa là giảm nhẹ việc học chuyên sâu. Học sinh có năng lực vẫn cần được học nâng cao chuyên ngành hẹp.
Nhưng có lẽ chúng ta nên thay đổi cách tiếp cận: không nên mặc định rằng muốn phát hiện và bồi dưỡng nhân tài thì phải cho các em luyện thi thật sớm, rồi gắn các em với một môn chuyên ngay từ đầu.
Có thể bắt đầu bằng việc nhận diện năng lực ở những lĩnh vực rộng hơn, sau đó trong quá trình học mới tiếp tục phát hiện những cá nhân có thế mạnh và mong muốn đi sâu vào từng môn cụ thể.
Phóng viên: Tuy nhiên, với phương án tuyển sinh theo ba khối và sử dụng một điểm chuẩn chung cho mỗi khối, liệu có nguy cơ những học sinh thực sự có năng khiếu xuất sắc ở một môn chuyên nhưng không có thế mạnh ở các môn còn lại sẽ bị mất cơ hội vào trường chuyên hay không?
GS.TS Lê Anh Vinh: Đây là băn khoăn chính đáng. Bất kỳ cách tuyển sinh nào cũng có thể bỏ sót một số cá nhân nếu bài thi hoặc ngưỡng điểm không được thiết kế đúng. Nhưng cần nhìn nhận cụ thể phương án đang được đề xuất: Toán nâng cao không phải đề Toán chuyên như hiện nay, Ngữ văn nâng cao cũng không phải đề Văn chuyên. Các bài đọc hiểu Khoa học tự nhiên và Khoa học xã hội không nhằm kiểm tra một lúc kiến thức chuyên sâu của nhiều môn, mà dùng kiến thức nền làm bối cảnh để đánh giá học sinh đọc hiểu, suy luận, nhận ra quan hệ và lập luận có logic hay không.
Vì thế, những học sinh được luyện thi lâu năm theo một dạng đề chuyên hoặc một môn cụ thể không mặc nhiên có lợi thế quyết định. Nếu đề được xây dựng đúng với mục tiêu, năng lực suy nghĩ độc lập và khả năng xử lý vấn đề mới quan trọng hơn việc “ôn thi” đơn thuần theo cách truyền thống. Thậm chí, dành quá nhiều thời gian để ghi nhớ quy trình và đoán dạng đề thi có thể làm học sinh kém linh hoạt khi gặp vấn đề mới yêu cầu sáng tạo và đột phá trong cách nghĩ.
Tôi không cho rằng việc làm quen cấu trúc bài thi là không cần thiết, nhưng không nên biến việc đó thành một cuộc chạy đua luyện thi nhiều năm.
Việc tính điểm chuẩn chung theo từng khối không có nghĩa là yêu cầu học sinh phải giỏi đồng đều tất cả các môn trong khối. Ở độ tuổi 14–15, với những trải nghiệm học tập còn tương đối hạn chế, cũng rất khó để kết luận một em thực sự có năng lực nổi trội ở một môn học cụ thể.
Vì vậy, dù thi môn nào, trọng tâm vẫn nên là đánh giá năng lực tư duy, khả năng suy luận và tiếp nhận kiến thức mới, thay vì kiểm tra quá sâu những kiến thức chuyên biệt mà các em có thể đã được luyện trước đó.
Tất nhiên, để làm được điều này, đề thi phải có ma trận năng lực rõ ràng, đề minh họa đủ tin cậy và được rà soát kỹ. Cần tránh tình trạng đề thi vô tình tạo lợi thế cho những học sinh có điều kiện tham gia các lớp luyện thi hơn là những em có năng lực tư duy thực sự. Nếu thiết kế và tổ chức đánh giá tốt, học sinh có tiềm năng sẽ không dễ bị thiệt thòi trong cách tuyển sinh này.
Ngược lại, cách tiếp cận theo khối có thể giúp chúng ta nhận diện được nhiều dạng năng lực hơn, hạn chế việc bỏ sót những học sinh mà cách tuyển sinh chuyên theo từng môn truyền thống chưa chắc đã phát hiện ra.
Môn chuyên ở phổ thông không nên trở thành định hướng nghề nghiệp được ấn định quá sớm
Phóng viên: Lâu nay, mô hình trường chuyên được hiểu là đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu. Nhưng khi không còn các lớp chuyên độc lập theo từng môn nữa liệu có mất đi tính chuyên sâu này?
GS.TS Lê Anh Vinh: Tôi không nghĩ chiều sâu học thuật chỉ có thể tồn tại dưới hình thức một lớp chuyên môn học cố định từ đầu đến cuối cấp. Vấn đề là: mức độ chuyên sâu ấy dành cho ai, vào thời điểm nào, và có giúp học sinh phát triển con đường học tập của mình hay không? Với một nhóm nhỏ học sinh thực sự có năng lực rất nổi bật và bền vững ở một môn hẹp, nhà trường vẫn cần phát hiện sớm, tạo lộ trình tăng cường, người hướng dẫn và cơ hội nghiên cứu hoặc dự thi phù hợp. Việc thay đổi không nên làm mất cơ hội đó.
Tuy nhiên, tôi cũng không nghĩ rằng tất cả học sinh vào trường chuyên đều cần học thật sâu một môn hẹp trong suốt ba năm. Năng lực toán học, khoa học, ngôn ngữ hay nghệ thuật đều có thể trở thành nền tảng để các em đi vào nhiều lĩnh vực khác nhau. Điều em mang theo còn là khả năng tư duy, phân tích và giải quyết vấn đề. Vì vậy, môn chuyên ở phổ thông không nên trở thành định hướng nghề nghiệp được ấn định quá sớm.
Số liệu thống kê năm 2023 cho thấy trong 25.111 học sinh THPT chuyên, có 7.510 em lựa chọn các lĩnh vực STEM theo nghĩa rộng, chiếm 29,91%; trong khi nhóm ba lĩnh vực Khoa học tự nhiên, Khoa học sự sống, Toán và thống kê được thống kê là 818 em, tương đương 3,26%. Những con số này cho thấy con đường từ môn học chuyên ở phổ thông đến ngành học và nghề nghiệp sau này không hề đơn giản hay bó hẹp trong một lĩnh vực.
Do đó, nếu duy trì mô hình chuyên sâu đơn môn cho tất cả học sinh trong suốt ba năm, chúng ta cần cân nhắc liệu thời gian và nguồn lực dành cho việc đào tạo chuyên biệt có đang được sử dụng hiệu quả hay không. Có thể tổ chức nền tảng học tập rộng hơn cho số đông, đồng thời dành các chương trình câu lạc bộ chuyên sâu hơn cho những em thực sự có năng lực và nhu cầu. Khi đó, học sinh vẫn có cơ hội đào sâu chuyên môn, nhưng không bị buộc phải đi theo một con đường duy nhất ngay từ đầu.
Phóng viên: Một trong những điểm mới trong dự thảo là học sinh sau khi trúng tuyển sẽ có học kỳ I lớp 10 để trải nghiệm, định hướng trước khi lựa chọn môn học chuyên sâu. Theo ông, mô hình này cần được tổ chức như thế nào để vừa giúp học sinh phát triển năng lực liên ngành, vừa bảo đảm chiều sâu chuyên môn và không làm mất đi bản sắc của trường chuyên?
GS.TS Lê Anh Vinh: Tôi cho rằng học kỳ trải nghiệm là cần thiết, bởi ở tuổi 15, học sinh chưa chắc đã hiểu rõ mình thực sự thích gì và có phù hợp với một lĩnh vực hay không. Việc lựa chọn hướng chuyên sâu nếu chỉ dựa vào điểm thi, lời khuyên của người lớn hay những hình dung ban đầu về môn học thì chưa đủ căn cứ.
Các em cần có cơ hội trực tiếp thử sức với những công việc đặc trưng của từng lĩnh vực, chẳng hạn như đọc và phân tích dữ liệu, lập luận, làm thực nghiệm, khảo sát, viết hoặc xây dựng sản phẩm. Qua những trải nghiệm đó, các em sẽ hiểu rõ hơn mình hứng thú với điều gì, có thế mạnh ở đâu và có sẵn sàng theo đuổi những vấn đề thuộc lĩnh vực đó hay không.
Tuy nhiên, học kỳ trải nghiệm không nên trở thành khoảng thời gian chờ học sinh chọn môn, sau đó mới bắt đầu học chuyên sâu. Các môn nền tảng vẫn phải được dạy nghiêm túc ngay từ đầu. Hoạt động trải nghiệm cũng cần có nội dung cụ thể, giáo viên hướng dẫn và cách đánh giá, phản hồi rõ ràng.
Khi đã chọn được hướng đi, học sinh có thể tiếp tục học sâu qua các chuyên đề, nhóm học tập linh hoạt, dự án hoặc học phần nâng cao. Việc lựa chọn cũng nên được xem xét lại định kỳ, bởi năng lực và mối quan tâm của các em có thể thay đổi sau một thời gian học tập.
Tôi không thấy học liên ngành và học chuyên sâu là hai hướng đối lập. Học rộng giúp các em hiểu mối liên hệ giữa các lĩnh vực, còn học sâu giúp các em đi đến tận cùng một vấn đề. Nhà trường hoàn toàn có thể duy trì yêu cầu chung về kiến thức và năng lực, đồng thời tổ chức những lộ trình nâng cao khác nhau cho từng nhóm học sinh. Với những em bộc lộ năng lực đặc biệt ở một môn học từ sớm, nhà trường cũng có thể tạo cơ hội học nâng cao ngay từ đầu, không nhất thiết phải chờ hết học kỳ trải nghiệm.
Theo tôi, giá trị của trường chuyên trước hết nằm ở chất lượng giáo viên, yêu cầu học thuật, môi trường học tập nghiêm túc và một cộng đồng khuyến khích học sinh ham tìm tòi, biết đặt câu hỏi và tự mình suy nghĩ. Cách tổ chức môn học có thể thay đổi, nhưng những điều cốt lõi ấy cần được giữ vững.
Suy cho cùng, phát triển chuyên môn sâu là việc cần thời gian dài, và để đi được chặng đường đó các em cần ba năm THPT xây dựng nền móng vững chắc thay vì bứt tốc ngay từ đầu và có nguy cơ dừng lại sớm.
Cần phải đổi mới chương trình, nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên
Phóng viên: Nhìn rộng hơn, đổi mới tuyển sinh chỉ là một khâu trong quá trình đổi mới trường chuyên. Theo ông, cần có những thay đổi căn bản nào về chương trình, đội ngũ giáo viên, môi trường nghiên cứu và cơ chế đầu tư để trường chuyên thực sự trở thành nơi phát hiện, bồi dưỡng nhân tài, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới?
GS.TS Lê Anh Vinh: Trước hết, chương trình cần làm rõ rằng “học sâu” không đồng nghĩa với kéo dài thời lượng học, tăng số lượng bài tập khó hay tập trung luyện thi, tích lũy thành tích. Trọng tâm của học chuyên sâu là phát triển tư duy, khả năng tự học, năng lực khám phá và theo đuổi một lĩnh vực một cách bền bỉ.
Các kỳ thi và giải thưởng có thể là những dấu mốc ghi nhận kết quả ở một thời điểm, nhưng không thể đại diện cho chiều sâu hay tiềm năng học thuật lâu dài của học sinh. Việc dành quá nhiều thời gian cho luyện thi cũng có thể khiến các em thu hẹp trải nghiệm, ít có cơ hội phát triển những năng lực khác và đánh mất sự hứng thú với lĩnh vực mình theo đuổi.
Vì vậy, chương trình cần được thiết kế trên cơ sở lựa chọn có chủ đích giữa kiến thức nền, nội dung nâng cao, thời gian dành cho nghiên cứu, dự án và các học phần lựa chọn, thay vì tiếp tục cộng thêm nội dung vào một lịch học vốn đã dày. Học sinh cần thực sự có quyền lựa chọn. Nhà trường cần công khai các lựa chọn khả thi về mặc tổ chức, đồng thời tính đến phương án liên trường hoặc kết hợp với đại học khi nguồn lực tại chỗ còn hạn chế.
Thứ hai, đội ngũ giáo viên. Giáo viên trường chuyên cần có năng lực chuyên môn với hàm lượng nghiên cứu cao hơn, đồng thời biết khơi gợi tư duy, đặt ra những câu hỏi có chiều sâu, thiết kế nhiệm vụ phù hợp với năng lực và hướng dẫn học sinh từng bước hình thành năng lực nghiên cứu độc lập.
Các thầy cô cũng cần có khả năng nhận diện thế mạnh, theo dõi sự tiến bộ và tư vấn cho học sinh trên con đường lựa chọn định hướng học tập. Những công việc như hướng dẫn dự án, bồi dưỡng theo nhu cầu cá nhân, kết nối và phối hợp với các trường đại học, viện nghiên cứu cần được tính chính thức vào khối lượng công việc, đi kèm thời gian và đãi ngộ phù hợp.
Bên cạnh đó, nhà trường cần xây dựng được môi trường nghiên cứu thực chất, có đối tác chuyên môn, người hướng dẫn, quy trình bảo đảm an toàn và cơ hội tiếp cận bình đẳng cho học sinh. Hoạt động nghiên cứu cần trở thành một phần thường xuyên của quá trình học tập, không phải chỉ xuất hiện trong một vài cuộc thi hay ngày hội khoa học.
Thứ ba, tuyển sinh và đánh giá cần thống nhất về mục tiêu. Nếu trường chuyên hướng tới phát triển tư duy độc lập và năng lực học tập chuyên sâu, tuyển sinh cần chú trọng khả năng vận dụng kiến thức, đọc hiểu vấn đề, suy luận và giải thích. Cần mạnh dạn thay đổi lối mòn truyền thống chủ yếu kiểm tra mức độ thành thạo những dạng bài học sinh có thể làm được nhờ luyện tập lặp đi lặp lại.
Mục tiêu, cấu trúc và đề thi minh họa cần được công khai để học sinh có thể chuẩn bị trên cơ sở chương trình học chính khóa, không phải phụ thuộc vào việc theo học nhiều năm tại các lớp luyện thi. Sau tuyển sinh, nhà trường cần tiếp tục quan sát, đánh giá và phát hiện tiềm năng vẫn đang tiếp tục hình thành, tạo điều kiện để mỗi học sinh phát triển theo thế mạnh và sở trường của mình.
Về lộ trình, việc cho phép các trường triển khai ngay hoặc lùi một năm là khoảng đệm hợp lý đối với một thay đổi lớn. Khoảng thời gian này cũng giúp học sinh và phụ huynh thích ứng với cách tuyển sinh mới, trong đó việc luyện thi kéo dài qua nhiều năm không còn là điều kiện cần thiết để có cơ hội vào trường chuyên. Các trường cần sử dụng thời gian chuẩn bị để hoàn thiện chương trình, đội ngũ giáo viên và thời khóa biểu, trên cơ sở những điều kiện sẵn sàng cụ thể.
Việc triển khai có thể tiến hành theo từng giai đoạn, đi kèm đánh giá và theo dõi các khóa học sinh về sự tiến bộ trong học tập, xu hướng lựa chọn môn, mức độ quá tải, cơ hội tiếp cận và kết quả sau tốt nghiệp. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra môi trường để nhiều dạng tiềm năng khác nhau được nhận diện và phát triển, kể cả ở những học sinh chưa có điều kiện bộc lộ năng lực qua thành tích từ sớm.
Phóng viên: Trân trọng cảm ơn ông!
