Radio
Podcast
Multimedia
Sáng 9/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.
Phát biểu điều hành tại hội trường, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh cho rằng, sau hơn 13 năm thi hành, Luật Xuất bản năm 2012 đã tạo khuôn khổ pháp lý quan trọng cho hoạt động xuất bản, góp phần bảo đảm quyền sáng tạo, phổ biến tác phẩm, cung cấp tri thức và thông tin cho xã hội. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của thực tiễn, nhất là sự phát triển nhanh của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, sự thay đổi của phương thức sáng tạo, sản xuất, phát hành và tiếp cận xuất bản phẩm, một số quy định của luật đã bộc lộ những hạn chế bất cập cần được sửa đổi, bổ sung.
Dự thảo Luật Xuất bản lần này sửa đổi bổ sung 27 trong 54 điều của Luật hiện hành, tập trung vào các nhóm nội dung lớn: Khẳng định xuất bản vừa là lĩnh vực văn hóa tư tưởng, vừa là ngành kinh tế công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia; Đổi mới quản lý, phát triển xuất bản trong môi trường số, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo; Hoàn thiện quy định về xuất bản phẩm điện tử, lưu chiểu, phát hành và liên kết xuất bản; Hoàn thiện mô hình tổ chức và điều kiện hoạt động của nhà xuất bản, tăng cường phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, đồng thời khẳng định vai trò kiến tạo, định hướng và hỗ trợ của Nhà nước đối với phát triển ngành xuất bản và văn hóa đọc.
Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản được bàn thảo tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI được kỳ vọng sẽ mở ra những cánh cửa mới kiến tạo hành lang pháp lý toàn diện cho ngành xuất bản phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn mới. Tuy nhiên, để làm được điều này, theo các đại biểu, dự thảo Luật cần được tiếp thu chỉnh lý để hoàn thiện hơn.
Trước đó, tại phiên thảo luận tổ dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản đã có 77 lượt ý kiến phát biểu. Sau phiên họp tổ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã rất tích cực có báo cáo giải trình bước đầu ý kiến thảo luận tại tổ, trong đó dự kiến tiếp thu 45 nội dung và giải trình 32 nội dung.
Thảo luận tại hội trường ngày 9/8, 25 đại biểu đã có ý kiến đóng góp vào dự thảo Luật, trong đó tập trung về đổi mới quản lý, phát triển xuất bản trong môi trường số, trên không gian mạng và thông tin ghi trên xuất bản phẩm.
Đề cập nội dung này, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (ĐBQH tỉnh Phú Thọ) đóng góp 4 nhóm ý kiến quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý, tập trung vào việc chuẩn hóa xuất bản, mở rộng chủ thể tự xuất bản tài liệu không kinh doanh, tăng cường hiệu quả lưu chiểu điện tử và lưu ý về lộ trình phân cấp quản lý cho cấp xã. Đồng thời, đại biểu cũng đề nghị tách nghĩa vụ lưu chiểu ra khỏi định nghĩa về xuất bản để tập trung vào các công đoạn bản chất như biên tập, thiết kế và công bố nhằm tránh làm mờ căn cứ xử lý hành vi xuất bản trái phép. Một điểm đáng chú ý, đại biểu Nguyễn Văn Mạnh kiến nghị bổ sung Ủy ban Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội vào nhóm được tự xuất bản tài liệu không kinh doanh để phục vụ nhiệm vụ tuyên truyền và đảm bảo tính bình đẳng.
Cùng với đó, rất nhiều ý kiến của các đại biểu đề cập việc đổi mới phương thức quản lý, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản, làm rõ phạm vi, nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng và trách nhiệm của các chủ thể có liên quan, bảo đảm phát triển xuất bản số, đổi mới sáng tạo, đi đôi với bảo vệ quyền tác giả, quyền liên quan và thống nhất với pháp luật có liên quan.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (ĐBQH TP Hải Phòng) đề nghị luật hóa rõ cơ chế kiểm soát 3 lớp với xuất bản phẩm có nội dung đặc thù, tránh tạo ra khoảng thời gian pháp lý không xác định.
Theo dự thảo Luật, đối với tác phẩm, tài liệu thuộc danh mục do Chính phủ quy định, nhà xuất bản phải gửi đăng ký kế hoạch xuất bản kèm kết quả thẩm định bản thảo được cơ quan chủ quản phê duyệt. Sau khi nộp lưu chiểu, xuất bản phẩm thuộc nhóm này lại chỉ được phát hành sau khi có ý kiến của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đồng tình với việc những nội dung liên quan đến chủ quyền quốc gia, lịch sử dân tộc, lãnh tụ và các vấn đề đặc biệt nhạy cảm cần có cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Báo cáo tiếp thu cũng xác định đây là cơ chế 3 lớp nhằm bảo đảm an ninh văn hóa, tư tưởng.
Tuy nhiên, theo bà Nga, dự thảo Luật đang giao Chính phủ xác định danh mục và thời hạn cho ý kiến, trong khi Luật chưa xác định rõ những tiêu chí cơ bản để một đề tài bị đưa vào diện kiểm soát đặc biệt, cũng chưa quy định hậu quả pháp lý nếu cơ quan có trách nhiệm không có ý kiến đúng thời hạn.
Cũng góp ý vào nội dung này, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (ĐBQH TP.HCM) cho rằng, không nhất thiết phải bỏ hoàn toàn cơ chế tiền kiểm đối với những vấn đề đặc biệt quan trọng như: chủ quyền quốc gia, bản đồ lãnh thổ, lịch sử dân tộc hay đường lối của Đảng.
Tuy nhiên, theo đại biểu, vấn đề cần làm rõ là tiêu chí nào được áp dụng, thời hạn xem xét bao lâu, cơ quan nào chịu trách nhiệm nếu không trả lời đúng hạn và nhà xuất bản có được phát hành khi hết thời hạn hay không.
Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị dự thảo Luật cần quy định chặt chẽ hơn về nguyên tắc xác định nhóm đặc thù, thẩm quyền yêu cầu thẩm định, thời gian tối đa, trách nhiệm của cơ quan thẩm định, cơ chế xử lý khi hết thời hạn, quyền giải trình và quyền yêu cầu xem xét lại của nhà xuất bản.
Với đa số xuất bản phẩm, đại biểu kiến nghị cần chuyển thực chất sang cơ chế nhà xuất bản chịu trách nhiệm, dữ liệu minh bạch, lưu chiểu điện tử và hậu kiểm dựa trên rủi ro.
Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là quản lý hoạt động xuất bản trên không gian mạng, việc ứng dụng AI và bảo vệ quyền tác giả.
Đại biểu Nguyễn Thị Thu Hà, Phó trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Ninh, cho rằng sự phát triển của các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và nền tảng số đã mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận sách, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng nguy cơ sách giả, sách lậu, vi phạm quyền tác giả và quyền liên quan.
Theo đại biểu, dự thảo cần cụ thể hóa hơn trách nhiệm của các cơ sở cung cấp dịch vụ trung gian phát hành xuất bản phẩm điện tử, trong đó có sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và các nền tảng số. Các nền tảng này cần có trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, gỡ bỏ sách giả, sách lậu và các xuất bản phẩm vi phạm quyền tác giả; phối hợp với cơ quan chức năng trong xác minh, xử lý vi phạm; lưu giữ dữ liệu và bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc xuất bản phẩm khi được yêu cầu.
Đại biểu cũng đề nghị nghiên cứu quy định phù hợp đối với sách giáo khoa điện tử, học liệu số và việc ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản. Bài toán đặt ra là pháp luật phải đủ rõ để khuyến khích đổi mới sáng tạo, nhưng không để công nghệ trở thành “khoảng trống” để né tránh trách nhiệm pháp lý.
Giải trình trước Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, cơ quan soạn thảo thống nhất với nhiều ý kiến của đại biểu và sẽ tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu để hoàn thiện dự thảo.
Về quản lý nhà nước, dự thảo được hoàn thiện theo hướng hài hòa giữa tiền kiểm và hậu kiểm, tăng cường kiểm soát đối với những nội dung quan trọng, phức tạp, nhạy cảm; đồng thời xác định rõ hơn trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản.
Về môi trường số, dự thảo bổ sung, hoàn thiện các quy định về hoạt động có tính chất xuất bản trên không gian mạng, hoạt động xuyên biên giới, bảo vệ quyền tác giả và ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản; đồng thời tiếp tục rà soát để bảo đảm phù hợp với pháp luật về sở hữu trí tuệ và các cam kết quốc tế.
Dự thảo cũng định hướng xây dựng lộ trình hình thành các tập đoàn xuất bản, truyền thông và cơ quan chủ lực xuất bản, truyền thông theo tinh thần Chỉ thị 04 của Ban Bí thư.Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh: “Xác định rõ xuất bản là lĩnh vực tư tưởng văn hóa đặc biệt quan trọng, đồng thời là ngành kinh tế công nghệ, bộ phận của công nghiệp văn hóa và hạ tầng tri thức quốc gia”.
Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đánh giá các ý kiến của đại biểu là cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện dự thảo Luật, nhất là trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, AI và những thay đổi trong phương thức sáng tạo, sản xuất, phát hành và tiếp cận xuất bản phẩm.
Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh đề nghị tiếp tục cụ thể hóa chính sách của Nhà nước theo hướng xác định rõ mục tiêu, đối tượng, tiêu chí, nguồn lực và cơ chế thực hiện, bảo đảm tính khả thi. Đặc biệt, cần quan tâm đến xuất bản phẩm bằng tiếng dân tộc thiểu số, phát triển hạ tầng và cơ sở dữ liệu số, văn hóa đọc; bảo đảm quyền tiếp cận bình đẳng với xuất bản phẩm của người khuyết tật, đồng bào dân tộc thiểu số, người dân miền núi và các nhóm yếu thế. Đây cũng là cách nhìn rộng hơn về vai trò của xuất bản: không chỉ sản xuất và phát hành sách, mà còn góp phần xây dựng xã hội học tập, phát triển văn hóa đọc và bảo đảm quyền tiếp cận tri thức.
Từ nghị trường Quốc hội, những vấn đề được đặt ra cho thấy bài toán của Luật Xuất bản sửa đổi không đơn thuần là sửa những quy định đã lạc hậu. Đó là xây dựng một khung pháp lý đủ linh hoạt để công nghệ và AI trở thành động lực phát triển, nhưng vẫn giữ vững trách nhiệm xã hội, bản quyền, giá trị văn hóa và vai trò của xuất bản trong đời sống tri thức của đất nước.
