Mua sắm cuối năm và “bẫy” hàng giả trên không gian mạng

Phóng viên: Thưa ông, mùa mua sắm cuối năm đang diễn ra rất sôi động. Ở góc độ Hiệp hội, theo ông đâu là rủi ro lớn nhất mà người tiêu dùng phải đối mặt khi mua sắm trực tuyến trong giai đoạn này?

Ths Nguyễn Bình Minh, Ủy viên BCH Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam: Dịp cuối năm, đặc biệt là cận Tết Nguyên đán, nhu cầu tiêu dùng tăng rất mạnh. Lượng hàng hóa giao dịch lớn, trong khi thời gian mua sắm thường gấp gáp.

Trong bối cảnh đó, có 3 rủi ro chính. Thứ nhất là nguy cơ quá tải trong khâu giao nhận do số lượng đơn hàng tăng đột biến. Thứ hai, tâm lý mua sắm vội vàng khiến người tiêu dùng không có nhiều thời gian tìm hiểu kỹ sản phẩm và người bán, dễ lựa chọn phải những sản phẩm không đảm bảo chất lượng. Thứ ba, khi cung không đáp ứng đủ cầu, một số người bán có thể huy động các nguồn hàng mới nhưng chưa được kiểm định đầy đủ, dẫn đến nguy cơ trà trộn hàng kém chất lượng, hàng giả.

Ngoài ra, vào thời điểm cao điểm cuối năm, việc đóng gói và vận chuyển hàng hóa cũng dễ bị làm qua loa, khiến chất lượng sản phẩm bị ảnh hưởng khi đến tay người tiêu dùng.

Phóng viên: Thực tế cho thấy, số lượng người tiêu dùng từng mua phải hàng giả trên sàn thương mại điện tử là không nhỏ. Trong khi đó, các nền tảng đều khẳng định có cơ chế kiểm soát chặt chẽ. Theo ông, vấn đề nằm ở đâu?

Ths Nguyễn Bình Minh: Hiện nay, các sàn thương mại điện tử đã có cơ chế kiểm soát nội dung khá chặt, từ hình ảnh, mô tả sản phẩm đến các giấy tờ mà người bán cung cấp. Tuy nhiên, những biện pháp này chủ yếu kiểm soát được phần nội dung trên môi trường số. Trong khi đó, vẫn còn rất nhiều khâu mang tính “vật lý” mà các sàn khó kiểm soát. Người bán có thể đăng ký sản phẩm đạt chuẩn ban đầu, nhưng khi nhu cầu tăng cao, đặc biệt vào cuối năm, họ có thể trà trộn các nguồn hàng khác vào để tiếp tục bán. Điều này cho thấy, ngoài việc kiểm soát nội dung trực tuyến, cần tăng cường kiểm tra thực tế và đặc biệt là áp dụng các biện pháp truy xuất nguồn gốc hàng hóa chặt chẽ hơn.

Phóng viên: Nhiều sản phẩm hiện nay có dán tem, mã QR nhưng vẫn là hàng giả. Theo ông, vì sao truy xuất nguồn gốc vẫn chưa phát huy hiệu quả?

Ths Nguyễn Bình Minh: Thực tế cho thấy, nhiều loại tem nhãn và mã QR hiện nay rất dễ bị sao chép, làm giả. Trong khi đó, các công nghệ truy xuất nguồn gốc mới vẫn chưa được phổ cập rộng rãi đến các nhà cung cấp.

Việc kiểm soát truy xuất nguồn gốc đối với hàng hóa bán trên môi trường mạng hiện vẫn chưa được thực hiện đầy đủ. Đây là một trong những nguyên nhân khiến hàng giả, hàng kém chất lượng vẫn có cơ hội len lỏi vào các sàn thương mại điện tử.

Phóng viên: Theo thống kê, năm 2025 có hơn 13.700 gian hàng vi phạm bị gỡ khỏi các nền tảng trực tuyến. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khi gỡ gian hàng này thì gian hàng khác lại xuất hiện. Vì sao việc xử lý hàng giả vẫn mang tính “đuổi theo”, thưa ông?

Ths Nguyễn Bình Minh: Nguyên nhân lớn là do chưa có cơ chế định danh và đánh giá người bán đủ mạnh. Nhiều đối tượng sẵn sàng lập gian hàng mới, kinh doanh trong thời gian ngắn, sau đó đóng lại khi bị phát hiện vi phạm rồi tiếp tục mở gian hàng khác.

Trong thời gian tới, cần có cơ chế chấm điểm, đánh giá người bán dựa trên quá trình hoạt động lâu dài, tương tự như điểm tín nhiệm. Những người bán uy tín sẽ có lợi thế, còn các đối tượng kinh doanh chộp giật sẽ dần bị sàng lọc khỏi thị trường.

Phóng viên: Một thực tế khác là nhiều người tiêu dùng mua phải hàng giả nhưng không khiếu nại. Theo ông, điểm yếu lớn nhất của người tiêu dùng hiện nay là gì?

Ths Nguyễn Bình Minh: Điểm yếu lớn nhất là tâm lý ngại khiếu nại. Nhiều người cho rằng giá trị đơn hàng không lớn, việc phản ánh hay khiếu nại mất thời gian nên đành bỏ qua. Tâm lý “mua dùng thử, không được thì bỏ” này vô tình tiếp tay cho hàng giả tồn tại và lan rộng. Trong khi đó, nếu người tiêu dùng tích cực phản ánh và đánh giá, đây sẽ là kênh thông tin rất quan trọng giúp thị trường minh bạch và lành mạnh hơn.

Phóng viên: Trong vai trò đại diện Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam, ông có thể chỉ ra những dấu hiệu rõ nhất để người tiêu dùng nhận biết một gian hàng online có nguy cơ bán hàng giả?

Ths Nguyễn Bình Minh: Trước hết là thâm niên của gian hàng. Những gian hàng xuất hiện trong thời gian ngắn rồi nhanh chóng biến mất thường tiềm ẩn nhiều rủi ro. Thứ hai là thông tin mô tả sản phẩm sơ sài, không rõ nguồn gốc xuất xứ, thiếu thông tin bảo hành. Thứ ba là thiếu các cơ chế cho phép kiểm tra hàng hóa trước khi thanh toán hoặc giao nhận. Đây đều là những dấu hiệu mà người tiêu dùng cần đặc biệt lưu ý khi mua sắm trực tuyến, nhất là trong mùa cao điểm cuối năm.

Phóng viên: Cảm ơn Ths Nguyễn Bình Minh.