Thủ tướng Lê Minh Hưng: Đưa nguồn lực đến đúng địa bàn, đúng đối tượng

Thảo luận tại tổ ngày 19/8 về chủ trương tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình chung, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng đây là yêu cầu xuất phát từ thực tiễn triển khai các chương trình trong thời gian qua.

Theo Thủ tướng, cơ chế tích hợp, lồng ghép hiện nay chưa thực sự bảo đảm tính tổng thể, đồng bộ. Nguồn lực còn phân tán, nhiều đầu mối, nhiều văn bản hướng dẫn, trong khi chi phí tổ chức thực hiện lớn nhưng hiệu quả chưa tương xứng.

Trong tổng nguồn lực của các chương trình lên tới hơn 800.000 tỷ đồng, có thời điểm chi thường xuyên chiếm hơn 40%. Trong đó, một số nhiệm vụ thực chất đã thuộc chức năng chi thường xuyên của các bộ, ngành, địa phương.

Vì vậy, Chính phủ đang tiếp tục rà soát để phân định rõ: những nhiệm vụ thuộc chức năng thường xuyên phải được thực hiện bằng nguồn chi thường xuyên hằng năm; chỉ những nội dung phát sinh thực sự cần thiết để thực hiện mục tiêu chương trình mới bố trí thêm nguồn lực.

Theo tính toán dự kiến, cơ cấu nguồn lực sẽ được điều chỉnh theo hướng khoảng 75% cho chi đầu tư và 25% cho chi thường xuyên, đồng thời có thể tiếp tục giảm tỷ trọng chi thường xuyên để tăng nguồn lực đầu tư.Tuy nhiên, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh, tích hợp không đồng nghĩa với thay đổi mục tiêu: “Quan điểm của Chính phủ là đây không phải là tích hợp cơ học”.

Thủ tướng cũng lưu ý, các mục tiêu đã được Quốc hội quyết định phải được bảo đảm xuyên suốt. Việc cần làm là cơ cấu lại nhiệm vụ, loại bỏ những nội dung trùng lặp, tránh lãng phí, giảm đầu mối, giảm thủ tục và đưa nguồn lực tập trung hơn vào những nơi thực sự cần thiết.

Một điểm mới được Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh là không thể áp dụng một cơ cấu đầu tư giống nhau cho tất cả địa phương. Theo Thủ tướng, trên cơ sở khung mục tiêu và tiêu chí chung, cần phân cấp để địa phương chủ động quyết định lĩnh vực nào cần ưu tiên đầu tư, căn cứ nhu cầu thực tế. Không thể để một địa phương đã cơ bản đáp ứng đủ nhu cầu về giáo dục nhưng vẫn phải tiếp tục xây trường; hoặc nơi đã có đủ cơ sở y tế nhưng vẫn tiếp tục đầu tư vào y tế chỉ vì cơ cấu chương trình quy định cứng. Trách nhiệm quyết định ưu tiên thuộc về Hội đồng nhân dân các cấp; các bộ, ngành thực hiện kiểm tra, giám sát và hậu kiểm.

Theo Thủ tướng, nguồn lực của chương trình mục tiêu quốc gia phải được nhìn nhận như một công cụ để điều tiết lại nguồn lực quốc gia, tập trung giải quyết những vấn đề xã hội và những khó khăn tại các khu vực còn yếu thế. Trong đó, ưu tiên các tỉnh chưa tự cân đối được ngân sách, các xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.

Cách tiếp cận này cũng được Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh đồng tình khi cho rằng, tích hợp về cơ chế quản lý không có nghĩa là đồng nhất về mức độ ưu tiên đầu tư. Bởi 4 chương trình trước khi tích hợp có mục tiêu, đối tượng và tính chất khác nhau. Nếu sau khi hợp nhất chỉ áp dụng một bộ tiêu chí quá chung hoặc phân bổ bình quân, những lĩnh vực, địa bàn và nhóm đối tượng có nhu cầu đặc thù có nguy cơ bị giảm mức độ ưu tiên. Do đó, theo ông Nguyễn Đắc Vinh, cần thống nhất nguyên tắc: quản lý tập trung hơn nhưng không được làm mất đi sự phân biệt cần thiết về mức độ ưu tiên.

Không để “trùng chính sách” thành thu hẹp quyền thụ hưởng

Một vấn đề quan trọng khác được Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh đặt ra là phải xác định thật rõ thế nào là chính sách “cùng tính chất”, tránh trùng lặp nhưng không làm thu hẹp quyền thụ hưởng của người dân.

Theo ông Nguyễn Đắc Vinh, cùng địa bàn, cùng đối tượng chưa đủ để kết luận hai chính sách là trùng nhau. Điều cần loại trừ phải là trường hợp cùng một mục tiêu, cùng một nội dung hỗ trợ, cùng một chi phí hoặc cùng một sản phẩm đầu ra được ngân sách hỗ trợ nhiều lần.

Thực tế, một người dân có thể đồng thời thụ hưởng nhiều chính sách nhưng mỗi chính sách giải quyết một nhu cầu khác nhau. Ví dụ, một học sinh có thể được miễn học phí nhưng vẫn cần hỗ trợ sách giáo khoa, ăn ở, đi lại, bán trú để có thể duy trì việc học. Tương tự, một người có thẻ bảo hiểm y tế không đồng nghĩa với việc đã thực sự tiếp cận được dịch vụ y tế có chất lượng. Vì vậy, thay đổi mô hình quản lý không được đồng nghĩa với thay đổi quyền thụ hưởng hợp pháp của người dân. Thước đo cuối cùng không phải là người dân có tên trong danh sách hỗ trợ, mà là họ có thực sự tiếp cận và sử dụng được dịch vụ kịp thời, liên tục và có chất lượng hay không.

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt trong quan điểm của Thủ tướng Lê Minh Hưng: nguồn lực phải được đưa đến đúng địa bàn, đúng đối tượng đang thực sự cần hỗ trợ, thay vì phân bổ theo cách cơ học.

Giảm thủ tục để cán bộ cơ sở “dám làm”

Từ thực tiễn triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia, Thủ tướng Lê Minh Hưng cho rằng một trong những vấn đề cần khắc phục là hệ thống văn bản hướng dẫn quá lớn. Riêng 3 chương trình do Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện đã có tới 54 văn bản hướng dẫn. Với số lượng văn bản như vậy, theo Thủ tướng, rất khó để cán bộ cấp xã, phường có thể nắm bắt và tổ chức thực hiện hiệu quả.

Nếu Quốc hội đồng thuận với chủ trương tích hợp, Chính phủ sẽ xây dựng quy định triển khai theo hướng thống nhất quy trình, thủ tục, hạn chế tối đa việc cán bộ cơ sở phải tra cứu nhiều văn bản khác nhau.

Đáng chú ý, Thủ tướng đề cập khả năng ứng dụng khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ cán bộ cơ sở. Chẳng hạn, khi cán bộ cần thực hiện một nhiệm vụ chi trong lĩnh vực y tế, hệ thống có thể hỗ trợ xác định cần thực hiện những bước nào, căn cứ vào quy định nào, từ đó giảm thời gian xử lý và hạn chế sai sót. Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng trong bối cảnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang được triển khai, khối lượng công việc ở cấp xã tăng lên trong khi năng lực thực thi giữa các địa phương còn không đồng đều.

Phân cấp phải đi cùng nguồn lực và trách nhiệm

Chủ trương phân cấp, trao quyền nhiều hơn cho địa phương nhận được sự đồng tình của nhiều đại biểu, nhưng đi kèm với đó là yêu cầu phải bảo đảm năng lực thực hiện. Theo Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh, nếu phân cấp, phân quyền tốt, nguồn lực có thể đi thẳng đến từng bộ, ngành và địa phương. Khi đó, cơ quan tài chính tập trung quản lý dòng vốn và các thủ tục chung, còn các bộ chuyên ngành chịu trách nhiệm về mục tiêu và kết quả thuộc lĩnh vực mình phụ trách. Điều quan trọng nhất là cơ chế điều phối phải giúp nguồn lực đi nhanh, thông suốt và giảm khâu trung gian.

Tuy nhiên, phân cấp không thể chỉ dừng ở việc giao thêm quyền. Đại biểu Quàng Văn Hương (ĐBQH tỉnh Sơn La) và nhiều đại biểu khác lưu ý, đội ngũ cán bộ cấp xã hiện chịu áp lực rất lớn khi vừa thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, vừa phải đảm nhận khối lượng công việc ngày càng nhiều. Nếu không được hướng dẫn, đào tạo và hỗ trợ đầy đủ, cán bộ cơ sở có thể rơi vào tâm lý “không dám làm vì sợ sai”. Bởi vậy, cùng với phân cấp phải là nguồn lực, hướng dẫn, đào tạo và cơ chế bảo đảm trách nhiệm rõ ràng.

Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu đặc biệt quan tâm là cách đánh giá kết quả giải ngân. Thực tế cho thấy, những địa bàn khó khăn thường cũng là nơi có điều kiện địa hình phức tạp, thiếu nhân lực, năng lực tổ chức thực hiện còn hạn chế. Nếu chỉ căn cứ vào tỷ lệ giải ngân để cắt giảm nguồn lực, có thể dẫn tới nghịch lý: nơi càng khó khăn lại càng ít có cơ hội tiếp cận nguồn lực.

Quan điểm này phù hợp với định hướng mà Thủ tướng Lê Minh Hưng nêu: phân bổ nguồn lực phải ưu tiên các địa bàn chưa tự cân đối được ngân sách và những khu vực thực sự cần hỗ trợ. Đồng thời, cần có cơ chế chuyển tiếp để các chương trình không bị gián đoạn khi chuyển sang mô hình mới. Trong thời gian Quốc hội và Chính phủ chưa ban hành đầy đủ các quy định mới, địa phương tiếp tục thực hiện theo quy định hiện hành. Khi cơ chế mới có hiệu lực, cần quy định rõ dự án, nhiệm vụ nào chuyển sang cơ chế mới, nội dung nào tiếp tục theo quy định cũ.

Từ các ý kiến thảo luận, có thể thấy điểm thống nhất nổi bật là tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia không nhằm tạo ra một chương trình lớn hơn về quy mô, mà phải tạo ra một phương thức quản trị hiệu quả hơn.

Thủ tướng Lê Minh Hưng nhấn mạnh yêu cầu đưa nguồn lực đến đúng địa bàn, đúng đối tượng cần hỗ trợ; giảm phân mảnh, trùng lặp, thủ tục và nâng cao quyền chủ động của địa phương.

Nói cách khác, cái cần “gộp” là đầu mối, quy trình, nguồn lực dùng chung và những nội dung trùng lặp; còn những mục tiêu đặc thù về văn hóa, giáo dục, y tế, giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn phải được nhận diện, ưu tiên và đánh giá bằng những tiêu chí phù hợp.