Hợp tác "3 Nhà" chưa vượt khỏi những dự án riêng lẻ

Ngày 13/11, Bộ GD-ĐT phối hợp với Bộ KH-CN, các bộ, cơ quan liên quan tổ chức Hội nghị hợp tác nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2026.

62.500 công nghệ chào bán nhưng nhu cầu tìm mua chỉ khoảng 750

Phát biểu tại Hội nghị, Thứ trưởng Bộ GD-ĐT Phạm Quang Hưng khẳng định, năm 2026 ghi nhận một số chuyển biến rõ trong hợp tác “3 Nhà”.

Về thể chế, cơ chế hợp tác “3 Nhà” trong cơ sở giáo dục đại học lần đầu được xác lập. Chính sách giảng viên đồng cơ hữu và đào tạo tiến sĩ theo đặt hàng giúp nhà khoa học, kỹ sư có thể làm việc ở cả nhà trường lẫn doanh nghiệp.

Về cách giao nhiệm vụ, nhiệm vụ khoa học, công nghệ đã chuyển từ xét duyệt đề tài sang đặt hàng có đối tác. Doanh nghiệp phải tham gia và đối ứng nguồn lực.

Về hợp tác, nhiều đại học đã ký thỏa thuận chiến lược với tập đoàn và địa phương, như Đại học Quốc gia Hà Nội với Petrovietnam, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh với Thành phố và với Viettel.

Tháng 9 năm nay, các cơ sở giáo dục đại học đã nộp 513 đơn đăng ký sáng chế, vượt năm 2025. Hơn 1000 danh mục sản phẩm, công nghệ sẵn sàng chuyển giao.

Tuy nhiên, ông Hưng thẳng thắn nhìn nhận, kết nối hiện nay vẫn chủ yếu diễn ra theo từng dự án, chưa thành hoạt động thường xuyên.

Theo số liệu của Bộ KH-CN, trên các sàn giao dịch có khoảng 62.500 công nghệ chào bán, trong khi nhu cầu tìm mua của doanh nghiệp chỉ khoảng 750.

Ở một số trường, sản phẩm làm theo hợp đồng do doanh nghiệp bỏ vốn đều đã được chuyển giao. Còn sản phẩm từ đề tài dùng ngân sách lại dừng ở khâu định giá và phân chia quyền. Năng lực nghiên cứu và nhu cầu của doanh nghiệp chưa có cơ chế để gặp nhau thường xuyên.

Liên kết giữa Nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp (mô hình “3 Nhà”) từ lâu đã được xác định là phương thức căn bản để chuyển hóa tri thức và kết quả nghiên cứu thành công nghệ, sản phẩm và giá trị gia tăng cụ thể cho nền kinh tế.

Thời gian qua, dù có nhiều mô hình hợp tác đáng khích lệ song theo Thứ trưởng Bộ KH-CN Lê Xuân Định, liên kết “3 Nhà” chưa thực sự đi vào chiều sâu, quy mô còn khiêm tốn và mức độ lan tỏa chưa tương xứng với tiềm năng của mạng lưới các viện, trường và nhu cầu đổi mới của cộng đồng doanh nghiệp.

Nhiều kết quả nghiên cứu của các trường đại học vẫn dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, bài báo khoa học hay sản phẩm mẫu; trong khi đó, doanh nghiệp lại gặp khó khăn khi tìm kiếm công nghệ trong nước phù hợp với yêu cầu thực tế sản xuất.

Cải thiện năng lực tự chủ công nghệ quốc gia

Để khơi thông nguồn lực, chuyển mạnh từ tư duy nghiên cứu hàn lâm đơn thuần sang nghiên cứu gắn với địa chỉ ứng dụng và đo lường bằng kết quả thực chất, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định cần tập trung thúc đẩy ba định hướng và giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, đổi mới căn bản phương thức đặt hàng và tổ chức thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo xuất phát trực tiếp từ bài toán thực tiễn của doanh nghiệp và đời sống.

“Nhiệm vụ nghiên cứu sử dụng ngân sách nhà nước không thể bắt đầu từ ý tưởng chủ quan của người làm nghiên cứu, mà phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của ngành kinh tế, địa phương và doanh nghiệp. Doanh nghiệp phải là trung tâm của hệ sinh thái, trực tiếp tham gia ngay từ khâu đầu tiên: từ xác định yêu cầu, ra đề bài, cùng nghiên cứu, thử nghiệm cho đến tiếp nhận, ứng dụng sản phẩm”.

Chính phủ đã ban hành Nghị định số 229/2026/NĐ-CP ngày 25/6/2026, quy định rõ cơ chế Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia tham gia đồng tài trợ và đặt hàng thực hiện nhiệm vụ theo mô hình “Ba Nhà”. Điều 13 của Nghị định khẳng định, các bên được quyền đóng góp linh hoạt bằng tài chính, nhân lực, công nghệ, tài sản trí tuệ và cùng chia sẻ trách nhiệm, rủi ro cũng như lợi ích.

Theo ông Định, đây là hành lang pháp lý mang tính đột phá để Nhà nước dùng ngân sách làm “vốn mồi”, kích hoạt nguồn lực đầu tư của xã hội và bảo đảm mỗi nhiệm vụ nghiên cứu đều có một địa chỉ thị trường tiếp nhận rõ ràng.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế tài chính, sở hữu trí tuệ để tháo gỡ triệt để các rào cản và thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu từ trường đại học.

Hệ thống chính sách mới - với trọng tâm là Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 cùng các Nghị định của Chính phủ đã mở ra những bước chuyển mang tính giải phóng sức sáng tạo.

Đặc biệt, nhằm giúp các kết quả nghiên cứu vượt qua “thung lũng chết” giữa phòng thí nghiệm và thị trường, Điều 19 Nghị định số 229/2026/NĐ-CP chính thức thiết lập cơ chế hỗ trợ kiểm chứng công nghệ (Proof of Concept - PoC).

Cơ chế này cho phép tài trợ hoàn thiện nguyên mẫu, kiểm chứng nguyên lý kỹ thuật, đánh giá mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL) và thử nghiệm sản xuất thử trên dây chuyền trước khi nhân rộng quy mô công nghiệp. Đồng thời, các quy định mới về phân chia lợi ích tối thiểu 30% cho nhà khoa học khi thương mại hóa, trao quyền tự chủ khai thác tài sản hình thành từ ngân sách và thí điểm cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) sẽ bảo vệ, khích lệ các giảng viên, nhà khoa học mạnh dạn hợp tác với doanh nghiệp hoặc thành lập doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) từ trường đại học.

Thứ ba, phát triển mạnh mẽ thị trường khoa học và công nghệ, chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản lý theo kết quả đầu ra thực chất.

Thứ trưởng Bộ KH-CN cho biết, Bộ đang đẩy nhanh việc nâng cấp và liên thông Sàn giao dịch khoa học và công nghệ Việt Nam, đồng thời hoàn thiện Cổng thông tin điện tử về sản phẩm, giải pháp khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây sẽ là nền tảng số công khai, minh bạch kết nối trực tiếp “cầu” của doanh nghiệp với “cung” của các trường đại học, viện nghiên cứu trên cả nước.

Thứ trưởng Lê Xuân Định cũng nhấn mạnh việc thống nhất quan điểm, thước đo duy nhất đánh giá hiệu quả hợp tác Ba Nhà không nằm ở số lượng biên bản ghi nhớ (MOU) hay số trang báo cáo nghiệm thu, mà phải đo lường bằng kết quả cụ thể ngoài thị trường. Đó là số kinh phí mà doanh nghiệp thực tế đối ứng; số hợp đồng chuyển giao công nghệ thành công; doanh thu thực tế mà sản phẩm mới mang lại cho doanh nghiệp và sự cải thiện năng lực tự chủ công nghệ quốc gia.

Cũng tại Hội nghị, 7 cam kết giữa 6 cơ sở giáo dục đại học với 15 doanh nghiệp, hợp tác xã được công bố./.