Radio
Podcast
Multimedia
Thành thạo công nghệ chưa đủ
Chỉ với một chiếc điện thoại hoặc máy tính kết nối internet, người trẻ có thể tìm kiếm tài liệu, làm việc nhóm, trao đổi công việc và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ học tập.
Với Dương Hồng Thái, sinh viên Đại học Phenikaa, AI và mạng xã hội đã trở thành những công cụ quen thuộc. Thái thường sử dụng AI để kiểm tra lại những lỗi sai trong bài tập, tra cứu thông tin mới và tham khảo cách giải nhằm hoàn thiện kết quả học tập. Mạng xã hội cũng giúp nam sinh tìm kiếm thêm nguồn tư liệu và các trích dẫn phù hợp.
Tương tự, Cấn Vũ Khánh Linh, sinh viên năm 3, thường dùng AI để tìm kiếm ý tưởng, tóm tắt tài liệu dài và tra cứu các thuật ngữ học thuật. Mạng xã hội giúp Linh trao đổi với các thành viên trong nhóm và cập nhật kiến thức chuyên ngành.
Công nghệ đem lại nhiều tiện ích, giúp người trẻ tiết kiệm thời gian, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và tăng cường kết nối. Tuy nhiên, đi cùng với đó là không ít rủi ro về lừa đảo trực tuyến, giả mạo tài khoản và lộ lọt thông tin cá nhân.
Khánh Linh từng chứng kiến tài khoản Facebook của bạn bè bị chiếm quyền sử dụng, sau đó được dùng để nhắn tin mượn tiền hoặc đăng tải nội dung giả mạo. Còn Dương Hồng Thái đã trực tiếp gặp phiền toái sau khi cung cấp số điện thoại trên một số nền tảng thương mại điện tử.
“Em đã từng điền số điện thoại vào các trang thương mại điện tử. Sau đó, thông tin bị lọt ra ngoài, khiến em liên tục nhận được những cuộc gọi có dấu hiệu lừa đảo”, Thái chia sẻ.
Từ trải nghiệm của bản thân, nam sinh cho rằng biết thao tác trên các thiết bị công nghệ mới chỉ là điều kiện ban đầu. Một công dân số còn phải biết sử dụng công nghệ đúng cách, tuân thủ quy định và không gây ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng.
Theo Khánh Linh, sử dụng công nghệ không đồng nghĩa với việc đã trở thành công dân số, bởi điều đó mới chỉ dừng lại ở kỹ năng thao tác. Một công dân số đúng nghĩa cần có khả năng tiếp nhận và kiểm chứng thông tin, ứng xử văn minh, tuân thủ pháp luật, đồng thời có ý thức bảo đảm an toàn thông tin cho bản thân và cộng đồng.
Để hạn chế rủi ro, các sinh viên đều lựa chọn đối chiếu nội dung do AI cung cấp với giáo trình, công cụ tìm kiếm uy tín và các nguồn tin chính thống. Họ cũng thận trọng hơn khi cung cấp thông tin cá nhân trên internet.
“Sau khi tra cứu bằng AI, em sẽ tìm kiếm thêm trên các nền tảng khác để kiểm chứng lại thông tin”, Dương Hồng Thái cho biết.
Bốn yếu tố tạo nên một công dân số
Ông Vũ Tuấn Anh, Phó Giám đốc Công ty Tư vấn Tái cấu trúc và Chuyển đổi số Dr. SME, cho rằng trong xã hội hiện nay, mỗi người có thể tồn tại ở hai “phiên bản”: công dân trong môi trường vật lý và công dân trên không gian số.
Tuy nhiên, việc thường xuyên lên mạng, sử dụng mạng xã hội hay các công cụ AI chưa đủ để một người trở thành công dân số. Theo ông Vũ Tuấn Anh, một công dân số cần hội tụ bốn yếu tố gồm năng lực số, đạo đức số, an toàn số và khả năng tạo ra giá trị số.
Trước hết, năng lực số là khả năng sử dụng hiệu quả các công cụ, phần mềm, giải pháp công nghệ và AI. Bên cạnh đó, mỗi người cần có đạo đức và trách nhiệm trong hành vi của mình trên môi trường số, biết bảo đảm an toàn cho bản thân cũng như cộng đồng.
Yếu tố cuối cùng là năng lực tạo ra giá trị. Nếu chỉ xem nội dung trên TikTok hoặc các nền tảng mạng xã hội, người dùng mới dừng ở vai trò tiêu thụ nội dung. Công dân số cần tiến xa hơn bằng việc tạo ra những nội dung hữu ích, nâng cao năng suất, thúc đẩy sáng tạo và đóng góp giá trị cho bản thân, xã hội và đất nước.
Như vậy, khoảng cách giữa một người biết sử dụng công nghệ và một công dân số không chỉ nằm ở kỹ năng thao tác. Khoảng cách ấy còn được xác định bởi mục đích sử dụng, khả năng tự bảo vệ và trách nhiệm đối với những tác động mà mỗi cá nhân tạo ra trên không gian số.
Khi AI ngày càng tham gia sâu vào học tập, công việc và đời sống, người trẻ cần biết khai thác công nghệ nhưng không lệ thuộc hoặc phó mặc tư duy cho máy móc.
Ông Vũ Tuấn Anh cho biết, khung năng lực làm việc hiệu quả với AI có thể gồm bốn cấp độ: đúng tư duy, đúng đầu vào, đúng diễn giải và đúng quyết định.
Trong đó, đúng tư duy là nền tảng quan trọng nhất. Người sử dụng cần hiểu đúng bản chất, giá trị, giới hạn và những rủi ro của AI; xác định con người là chủ thể điều khiển, còn AI chỉ là công cụ hỗ trợ tư duy và nâng cao hiệu quả công việc.
Đúng đầu vào là khả năng xác định chính xác vấn đề và cung cấp cho AI những thông tin phù hợp. Muốn có kết quả tốt, người dùng phải biết xác định mục tiêu, thu thập và kiểm chứng dữ liệu, xây dựng yêu cầu rõ ràng và cung cấp đầy đủ bối cảnh. Chất lượng đầu ra phụ thuộc rất lớn vào dữ liệu đầu vào, trong khi người sử dụng phải chịu trách nhiệm về những thông tin mình đưa vào hệ thống.
Khi nhận được kết quả từ AI, người dùng cần thực hiện bước “đúng diễn giải”. Điều này đòi hỏi khả năng đọc, đánh giá, đối chiếu, phản biện và kiểm chứng nội dung do AI tạo ra. Kết quả sau đó cần được tinh chỉnh theo bối cảnh thực tế của cá nhân, tổ chức và công việc.
Cấp độ cao nhất là đúng quyết định. Đây là lúc người dùng kết hợp kết quả do AI cung cấp với dữ liệu, kinh nghiệm và phán đoán của con người để lựa chọn phương án phù hợp. Năng lực ra quyết định sẽ xác định AI trở thành công cụ nâng cao năng suất hay tạo ra rủi ro cho cá nhân, tổ chức và xã hội.
Theo ông Vũ Tuấn Anh, ba năng lực quan trọng mà một công dân số trẻ cần có trong những năm tới là khả năng học tập suốt đời, năng lực làm việc hiệu quả với AI cùng đạo đức và trách nhiệm số.
Công nghệ và AI có thể đem đến cho người trẻ những khả năng lớn hơn trước đây, nhưng quyền năng càng lớn thì yêu cầu về trách nhiệm càng cao. Vì vậy, người trẻ không chỉ cần học cách sử dụng công nghệ mà còn phải hiểu giới hạn của công cụ, kiểm soát hành vi của bản thân và chịu trách nhiệm với những nội dung, sản phẩm cũng như quyết định được tạo ra với sự hỗ trợ của AI.
Trở thành công dân số vì thế không phải là đích đến đạt được chỉ sau một khóa học hay bằng khả năng sử dụng một vài phần mềm. Đó là quá trình học tập liên tục, trong đó mỗi người vừa nâng cao năng lực công nghệ, vừa rèn luyện tư duy phản biện, ý thức tự bảo vệ và trách nhiệm với cộng đồng.
