Radio
Podcast
Multimedia
Kỷ niệm 70 năm thành lập Đại học Tổng hợp Hà Nội - tiền thân của ĐHQGHN - không chỉ là dịp ôn lại truyền thống của một trường đại học danh tiếng, mà còn là thời điểm nhìn nhận vị thế, thành tựu và những thách thức chiến lược của Đại học Quốc gia Hà Nội trong giai đoạn phát triển mới. Nhân dịp này VOV2 xin giới thiệu bài viết của GS. TSKH Nguyễn Đình Đức - Nguyên Trưởng Ban đào tạo ĐHQG Hà Nội.
Được thành lập năm 1956, Đại học Tổng hợp Hà Nội là một trong những cái nôi quan trọng nhất của nền giáo dục đại học cách mạng Việt Nam. Từ nền tảng ấy đã hình thành và phát triển những trung tâm đào tạo lớn về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và nhân văn, luật học, đồng thời cung cấp đội ngũ trí thức, nhà khoa học, nhà quản lý và lãnh đạo cho đất nước.
Năm 1993, khi Đại học Quốc gia Hà Nội được thành lập, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên và Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn được tổ chức lại trên cơ sở Đại học Tổng hợp Hà Nội, mở ra một giai đoạn phát triển mới.
Những thành tựu có ý nghĩa quan trọng
Thành tựu lớn nhất của ĐH Tổng hợp Hà Nội trước đây và ĐH Quốc gia Hà Nội ngày nay không chỉ nằm ở số lượng sinh viên đã đào tạo hay các công trình đã công bố. Giá trị lớn nhất là đã hình thành được một truyền thống đại học đích thực: coi trọng khoa học cơ bản, tự do học thuật, tư duy phản biện, sự trung thực và trách nhiệm của trí thức đối với quốc gia.
Thứ nhất, ĐHQGHN đã đào tạo được nhiều thế hệ nhân tài cho đất nước. Từ mái trường này đã trưởng thành nhiều nhà khoa học đầu ngành, giáo sư, viện sĩ, văn nghệ sĩ, nhà quản lý, nhà hoạch định chính sách và cán bộ lãnh đạo cao cấp. Trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là toán học, vật lý, hóa học, sinh học, địa chất, văn học, lịch sử, triết học và luật học, ĐHQGHN đã góp phần đặt nền móng cho sự phát triển của các ngành khoa học Việt Nam hiện đại.
Thứ hai, ĐHQGHN đã duy trì được thế mạnh đặc biệt về khoa học cơ bản trong bối cảnh nhiều cơ sở giáo dục đại học có xu hướng chạy theo các ngành dễ tuyển sinh và đem lại nguồn thu nhanh. Khoa học cơ bản có thể chưa tạo ra lợi ích kinh tế ngay lập tức, nhưng chính là nền móng của công nghệ lõi, năng lực tự chủ khoa học và sức mạnh lâu dài của quốc gia.
Thứ ba, ĐHQGHN đã từng bước phát triển từ một cơ sở đào tạo tinh hoa thành một đại học đa ngành, đa lĩnh vực, kết hợp khoa học tự nhiên, công nghệ, khoa học xã hội và nhân văn, kinh tế, luật, giáo dục và y dược. Đây là lợi thế rất lớn trong thời đại những vấn đề quan trọng của đất nước không thể giải quyết bằng một ngành riêng lẻ.
Thứ tư, năng lực nghiên cứu và hội nhập quốc tế đã có bước tiến rõ rệt. Kể từ khi lần đầu vào lọt vào bảng xếp hạng 1000 thế giới năm 2018 - đến nay thứ hạng của 2 ĐHQG đã tăng lên đáng kể. Với nguồn dữ liệu mở và công khai, minh bạch, nhiều lĩnh vực của 2 ĐHQG đã vươn lên lọt vào bảng xếp hạng top 300-500 thế giới. Một số nhà khoa học của ĐHQGHN đã có tên trong các bảng xếp hạng các nhà khoa học có chỉ số ảnh hưởng top 1% thế giới. Những kết quả này cho thấy ĐHQGHN đã hình thành được một số nhóm nghiên cứu và nhà khoa học có khả năng cạnh tranh quốc tế.
Thứ năm, việc xây dựng đô thị đại học tại Hòa Lạc tạo ra không gian phát triển mới. Nếu được đầu tư đồng bộ và vận hành bằng một mô hình quản trị hiện đại, Hòa Lạc có thể trở thành một hệ sinh thái đại học – nghiên cứu – đổi mới sáng tạo, chứ không chỉ là nơi chuyển các giảng đường ra khỏi nội đô.
Từ tháng 9/2025, hai Đại học Quốc gia chuyển từ mô hình trực thuộc Chính phủ sang do Bộ Giáo dục và Đào tạo trực tiếp quản lý. Tuy nhiên, ĐHQGHN vẫn là đơn vị dự toán cấp I được Thủ tướng giao dự toán ngân sách và Luật Giáo dục đại học năm 2025 tiếp tục xác định Đại học Quốc gia là trụ cột của hệ thống giáo dục đại học, có trách nhiệm phát triển các lĩnh vực mũi nhọn, dẫn dắt đổi mới sáng tạo và thực hiện những nhiệm vụ chiến lược quốc gia.
Những thách thức trong giai đoạn mới
Thứ nhất, nguy cơ hành chính hóa hoạt động đại học. Nếu quản lý đại học chủ yếu bằng thủ tục, phê duyệt và kiểm soát đầu vào, sự sáng tạo sẽ bị hạn chế. Quản lý hiện đại phải chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý quy trình sang đánh giá kết quả, chất lượng và trách nhiệm giải trình.
Thứ hai, sự cạnh tranh gay gắt về nhân tài. Các đại học công lập lớn, đại học tư thục có nguồn lực mạnh và các cơ sở giáo dục quốc tế đều đang cạnh tranh để thu hút giảng viên giỏi, nhà khoa học trẻ và sinh viên xuất sắc. Danh tiếng lịch sử là một tài sản quý, nhưng không thể thay thế môi trường làm việc tốt, thu nhập tương xứng, phòng thí nghiệm hiện đại và cơ hội phát triển học thuật.
Thứ ba, chất lượng chưa đồng đều giữa các đơn vị thành viên. ĐHQGHN có nhiều trường và viện, nhưng sức mạnh tổng hợp chưa phải lúc nào cũng lớn hơn tổng sức mạnh của từng đơn vị. Tình trạng phân tán nguồn lực, trùng lặp ngành đào tạo và liên kết liên ngành chưa thực chất có thể làm suy giảm hiệu quả của mô hình đại học đa lĩnh vực.
Thứ tư, khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng. ĐHQGHN có thế mạnh về công bố khoa học, nhưng cần có thêm nhiều bằng sáng chế, công nghệ lõi, doanh nghiệp khởi nguồn, sản phẩm chuyển giao và những đóng góp có thể đo lường đối với phát triển kinh tế – xã hội.
Thứ năm, nguy cơ chạy theo quy mô, ngành “thời thượng” và các chỉ số xếp hạng. Xếp hạng quốc tế là cần thiết, nhưng không thể trở thành mục tiêu tối thượng. Một đại học lớn phải được đánh giá bằng khả năng tạo ra trường phái khoa học, những phát minh có giá trị, những trí thức lớn và những giải pháp cho các vấn đề chiến lược của đất nước.
ĐHQGHN không nên cạnh tranh với các đại học khác chỉ bằng số lượng ngành học, quy mô tuyển sinh hay học phí. ĐHQGHN phải cạnh tranh bằng đẳng cấp học thuật, bằng chất lượng nhân tài, bằng khả năng dẫn dắt và bằng những giá trị mà không một trường đại học riêng lẻ nào có thể thay thế.
Trước hết, Nhà nước cần xác lập rõ địa vị pháp lý và cơ chế tự chủ đặc thù của đại học quốc gia. Đại học quốc gia phải được quyền chủ động thí điểm các ngành và chương trình liên ngành mới, đặc biệt ở trình độ sau đại học, trên cơ sở đáp ứng chuẩn chất lượng cao và chịu hậu kiểm nghiêm ngặt.
Thứ hai, ĐHQGHN cần tái cấu trúc bên trong theo hướng tinh gọn, liên thông và dùng chung nguồn lực. Những phòng thí nghiệm lớn, cơ sở dữ liệu, thư viện, hạ tầng số và đội ngũ chuyên gia phải trở thành tài sản chung thực sự của toàn đại học.
Thứ ba, cần xây dựng cơ chế đặc biệt để thu hút và giữ chân nhân tài. Nhà khoa học giỏi phải được trao không gian học thuật, điều kiện nghiên cứu và thu nhập xứng đáng; phải được đánh giá bằng sản phẩm và ảnh hưởng khoa học, không phải bằng số lượng thủ tục hành chính đã hoàn thành.
Thứ tư, phải biến Hòa Lạc thành trung tâm đổi mới sáng tạo quốc gia, nơi đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và các quỹ đầu tư cùng hoạt động. Nếu Hòa Lạc chỉ có giảng đường và ký túc xá thì chưa đạt mục tiêu. Ở đó phải có các phòng thí nghiệm quốc gia, trung tâm nghiên cứu xuất sắc, doanh nghiệp spin-off và môi trường sống đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia quốc tế.
Thứ năm, ĐHQGHN cần đi đầu trong đào tạo tinh hoa và đào tạo nhân tài. Trong giáo dục đại học, bình đẳng về cơ hội không có nghĩa là cào bằng về chương trình và điều kiện phát triển. Những sinh viên có năng lực đặc biệt phải được phát hiện sớm, được học với các nhà khoa học hàng đầu và được tham gia nghiên cứu ngay từ bậc đại học.
Thay lời kết
Bảy mươi năm là một hành trình rất đáng tự hào, nhưng truyền thống chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành động lực cho đổi mới. ĐH Tổng hợp Hà Nội đã hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử của mình trong việc đặt nền móng cho nền khoa học và giáo dục đại học Việt Nam hiện đại. Trách nhiệm của Đại học Quốc gia Hà Nội hôm nay còn lớn hơn: không chỉ đào tạo nguồn nhân lực, mà phải kiến tạo tương lai; không chỉ theo kịp các đại học tiên tiến, mà phải hình thành những lĩnh vực có khả năng dẫn dắt; không chỉ giữ gìn một thương hiệu lớn, mà phải chứng minh bằng những đóng góp cụ thể cho sức mạnh khoa học, công nghệ và trí tuệ của quốc gia.
Nếu không có một cơ chế đủ vượt trội, rất khó đòi hỏi một kết quả vượt trội. Nhưng cơ chế chỉ là điều kiện cần. Điều kiện quyết định vẫn là khát vọng, năng lực quản trị, tinh thần dấn thân và trách nhiệm của lãnh đạo và đội ngũ trí thức của ĐHQGHN.
ĐHQGHN không thể chỉ là một đại học lớn trong hệ thống. ĐHQGHN phải là một đại học có khả năng dẫn dắt hệ thống và góp phần quyết định tương lai trí tuệ của đất nước./.
