Chị Nguyễn Thị Hoa ở Hà Nội phát hiện mình bị lạc nội mạc tử cung khi đang chạy chữa để có con thứ hai. Trước đó, chị làm thụ tinh trong ống nghiệm mấy lần, chuyển phôi đều không thành công. Mỗi kỳ kinh chị đau đến mức phải nghỉ làm, nhưng chỉ uống thuốc giảm đau cho qua. Đến lần khám gần nhất, bác sĩ xác định nguyên nhân là lạc nội mạc tử cung và khuyên chị phẫu thuật.

Lạc nội mạc tử cung xảy ra khi mô giống lớp niêm mạc trong lòng tử cung lại phát triển ở những vị trí khác trong vùng bụng dưới, như buồng trứng hay vùng chậu. Bệnh gây đau và có thể khiến người phụ nữ khó có con. Theo BS Nguyễn Cảnh Chương, Bệnh viện Phụ sản Hà Nội, tỷ lệ vô sinh do lạc nội mạc tử cung dao động rất lớn, tùy vào mức độ nặng nhẹ của bệnh. “Ở mức độ nhẹ, người bệnh vẫn có thể có thai. Tuy nhiên, nếu không điều trị, bệnh sẽ nặng lên ở các giai đoạn sau và việc có thai sẽ khó khăn hơn”, BS Nguyễn Cảnh Chương cho biết.

Vì vậy, không ít người ở hoàn cảnh như chị Hoa băn khoăn liệu phẫu thuật để chữa bệnh, hay phẫu thuật xong lại càng khó có con? Thực tế, cùng một bệnh, có người được chỉ định phẫu thuật, có người dùng thuốc, có người chỉ cần theo dõi.

Hình ảnh lạc nội mạc tử cung trên siêu âm thay đổi tùy vị trí tổn thương
Hình ảnh lạc nội mạc tử cung trên siêu âm thay đổi tùy vị trí tổn thương

Không quyết định chỉ dựa vào hình ảnh siêu âm

Theo BS Ngô Thu Hà, Khoa Sản phụ hiếm muộn, Bệnh viện Nam học và Hiếm muộn Việt Bỉ, lạc nội mạc tử cung có thể làm giảm khả năng sinh sản nhưng không đồng nghĩa với vô sinh. Nhiều phụ nữ dù đã được chẩn đoán vẫn có thai tự nhiên hoặc có con nhờ hỗ trợ sinh sản.

Mức độ tổn thương trên siêu âm cũng không phản ánh đúng khả năng có con. “Có người tổn thương nhẹ nhưng rất khó có thai. Ngược lại, có người tổn thương nhiều nhưng vẫn sinh đẻ bình thường”, BS Ngô Thu Hà cho biết.

Vì vậy, nguyên tắc quan trọng nhất là điều trị dựa vào mục tiêu của người bệnh, đặc biệt là mong muốn sinh con. Trước khi chỉ định, bác sĩ cân nhắc 5 yếu tố: mức độ đau và ảnh hưởng đến cuộc sống; tuổi và kế hoạch sinh con; vị trí, kích thước của tổn thương; dự trữ buồng trứng và tiền sử phẫu thuật; tình trạng sức khỏe sinh sản của cả hai vợ chồng.

Khi nào cần phẫu thuật, khi nào không?

Nỗi lo phẫu thuật ảnh hưởng đến buồng trứng là có cơ sở. Theo BS Ngô Thu Hà, khi bóc nang lạc nội mạc ở buồng trứng, một phần mô lành có thể bị lấy đi theo. Buồng trứng vì thế nhỏ lại, số trứng dự trữ giảm. Nếu sau đó người bệnh làm thụ tinh trong ống nghiệm, số phôi thu được và tỷ lệ có thai có thể giảm theo.

Dù vậy, phẫu thuật vẫn cần thiết khi lợi ích rõ ràng lớn hơn nguy cơ. Đó là khi người bệnh đau nhiều mà dùng thuốc không đỡ; khi tổn thương có dấu hiệu nghi ngờ ác tính, dù tỷ lệ này rất thấp; hoặc khi nang quá to, cản trở việc chọc hút trứng để làm thụ tinh trong ống nghiệm. Ngoài bóc nang, một số trường hợp có thể được tiêm xơ nang bằng cồn tuyệt đối, giúp giữ lại tối đa phần mô lành của buồng trứng. Với người có nguy cơ mất nhiều trứng khi mổ hoặc dự trữ buồng trứng đã thấp, bác sĩ có thể tư vấn trữ đông trứng trước. “Trữ đông trứng không bảo đảm 100% sẽ có con sau này. Nó giống như mua một gói bảo hiểm”, BS Ngô Thu Hà nói.

Ngoài những trường hợp trên, nhiều người bệnh được giữ nguyên nang và ưu tiên làm thụ tinh trong ống nghiệm, vì thường đã hiếm muộn lâu năm. Khi đó, thuốc ức chế nội tiết được dùng khoảng 2 đến 3 tháng trước khi chuyển phôi, để kiểm soát nang và chuẩn bị niêm mạc tử cung. Người bệnh có thể chờ có thai tự nhiên nếu còn trẻ, dự trữ buồng trứng tốt, vòi tử cung thông, bệnh ở mức nhẹ, tinh dịch đồ của chồng bình thường và thời gian mong con chưa lâu. Ngược lại, nên làm thụ tinh trong ống nghiệm sớm khi người vợ đã lớn tuổi, dự trữ buồng trứng thấp, có dính vùng chậu, đã điều trị nhưng chưa thành công, hoặc người chồng có vấn đề về tinh trùng.

Với người không còn nhu cầu sinh con, hoặc có nang nhưng không gây đau, bác sĩ thường chỉ theo dõi định kỳ. Nang lạc nội mạc thường teo dần sau tuổi mãn kinh.

BS Ngô Thu Hà, Khoa Sản phụ hiếm muộn, BV Nam học và Hiếm muộn Việt Bỉ tư vấn cho bệnh nhân

Điều trị xong, đừng trì hoãn việc có con

Nhiều người tin rằng mang thai sẽ chữa khỏi lạc nội mạc tử cung. Theo BS Ngô Thu Hà, trong thai kỳ, nang có thể ngừng phát triển và nhỏ lại do thay đổi nội tiết. Nhưng sau sinh, bệnh vẫn có thể tái phát.

“Có người thấy hết đau thì lại hoãn sinh con thêm một thời gian. Đến khi nang tái phát, đợt điều trị trước coi như không còn giá trị, người bệnh phải điều trị lại, vừa tốn kém vừa mất thời gian”, BS Ngô Thu Hà cho biết.

BS Ngô Thu Hà khuyến cáo chị em không nên xem thường những cơn đau bụng kinh ngày một nặng, đau đến mức phải nghỉ làm, uống thuốc giảm đau không đỡ, hoặc đau vào giữa chu kỳ. Nếu có kế hoạch sinh con, nên đi khám sức khỏe sinh sản sớm, không đợi đến khi hiếm muộn mới đi kiểm tra.