Trước những thông tin về rau bị phun hóa chất, thịt gia cầm, động vật… còn tồn dư kháng sinh, chất kích thích tăng trưởng và tạo nạc… bán tràn lan trên thị trường, nhiều người đã chấp nhận trả giá cao hơn gấp nhiều lần để mua thực phẩm hữu cơ. Thế nhưng, giữa “ma trận” thị trường thực phẩm như hiện nay, không ít người đã mua phải thực phẩm hữu cơ giả mạo.

Ở một cửa hàng bán rau sạch ở chợ Thành Công, Hà Nội, một mớ rau hữu cơ có giá 25.000đ, các loại rau còn lại được người bán giới thiệu là rau tự nhiên, rau sạch, rau an toàn… có giá bán dao động từ 22.000đ/mớ. Thế nhưng, trên mỗi mớ rau lại không hề có nhãn mác thông tin nào cho thấy đó là rau hữu cơ hay là rau sản xuất theo quy trình nào, người mua chỉ có thể nắm bắt thông tin qua lời giới thiệu của người bán.

“Đây là rau sạch Bắc Hà. Rau hữu cơ 25 nghìn đồng, rau sạch là 22k. Rau hữu cơ được trồng hoàn toàn tự nhiên, rau sạch trồng theo quy trình, bón bằng phân chuồng. Rau tự nhiên, rau an toàn cũng giống với rau hữu cơ. Lúc mua thì có túi ni lông có nhãn mác nhưng vì em chia thành từng mớ nên phải tháo túi đó ra thì không còn nhãn mác nữa” - nhân viên bán hàng tại cửa hàng cho biết.

Còn tại cửa hàng thực phẩm an toàn trên phố Lương Thế Vinh, Hà Nội, mỗi mớ rau hữu cơ thường có giá từ 30 ngàn đồng, đắt gấp đôi, thậm chí có loại đắt gấp 3 lần so với rau bán ngoài chợ. Nhưng nhìn hình thức bao bì thì không có đặc điểm gì khác biệt: Không có tem nhãn, mỗi mớ rau được người bán bó bằng một sợi dây lạt.

Tương tự đối với thực phẩm là thịt, gà được quảng cáo nuôi theo hướng hữu cơ, lấy nguồn thức ăn chính là giun quế, kết hợp với nguồn thức ăn từ tự nhiên như bỏng ngô, bã bia, cám gạo và đậu tương. Giá bán dao động khoảng 130.000 - 149.000đ/kg đối với thịt lợn và hơn 200.000đ/kg đối với thịt gà. Song, cả cửa hàng không hề có bất cứ loại giấy chứng nhận nào để minh chứng rằng, tất cả các loại thịt gà lợn được bán có nguồn gốc từ nuôi trồng theo hướng hữu cơ.

“Thịt cá không ghi mác bởi vì cửa hàng nhập thịt bán ngày nào hết ngày đó, với lại đã chặt ra rồi nên không còn tem nhãn” - nhân viên bán hàng nói.

Không có thông tin, vậy là người tiêu dùng sẽ tin vào mô hình kinh doanh của cửa hàng có biển hiệu, địa chỉ rõ ràng và tin vào những lời quảng cáo “không thuốc bảo vệ thực vật”, “được sản xuất theo hướng tự nhiên, hữu cơ”… để sẵn sàng chi thêm tiền để mua.

Nhìn nhận thực trạng này, PGS.TS Lê Văn Hưng - Hiệp hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam cho rằng, nguyên nhân xuất phát từ cả ba phía: người sản xuất, người tiêu dùng và cơ quan quản lý. Nhiều cơ sở kinh doanh đang tận dụng tâm lý lo ngại thực phẩm bẩn của người dân để "đánh bóng" sản phẩm bằng các thuật ngữ khác nhau, trong khi đó, phần lớn người tiêu dùng chưa hiểu đầy đủ thế nào là thực phẩm hữu cơ đạt chuẩn nên rất dễ bị đánh lừa.

Một lỗ hổng khác nằm ở cơ chế tự công bố chất lượng sản phẩm. Nếu nhà sản xuất nhận thức chưa đầy đủ thì họ hoàn toàn có thể quảng bá sản phẩm như hàng hữu cơ dù chưa đáp ứng các tiêu chuẩn cần thiết.

“Hiện việc công bố hàng hóa đạt chuẩn nông nghiệp hữu cơ đang có nhiều vấn đề từ nhận thức của cơ quan quản lý nhà nước đến người dân, đặc biệt là hệ thống đào tạo từ cấp thấp đến cấp cao chưa đồng bộ. Văn bản hướng dẫn là có nhưng người sản xuất vẫn cố tình làm sai, pháp luật cho phép họ tự công bố chất lượng sản phẩm, đây chính là lỗ hổng để họ lừa dối khách hàng. Tôi nghĩ thời gian tới cơ quan quản lý vào cuộc thì sẽ bịt được lỗ hổng này”.

Nhận diện thực phẩm hữu cơ thực sự

Một trong những hiểu lầm phổ biến của người tiêu dùng hiện nay khi nghe người bán quảng cáo là “trồng theo hướng hữu cơ”, “rau an toàn”, “thực phẩm tự nhiên”… thì cho rằng đó là “thực phẩm hữu cơ”.

Theo PGS.TS Lê Văn Hưng, đây không phải là thuật ngữ được công nhận trong hệ thống tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ. Cụm từ “thực phẩm được nuôi theo hướng hữu cơ” chỉ một trang trại đang chuyển đổi từ sản xuất thông thường sang sản xuất hữu cơ, sản phẩm của họ chỉ được gọi là: “Sản phẩm hữu cơ chuyển đổi” chứ chưa phải là “thực phẩm hữu cơ” thực sự.

Tương tự, rau an toàn vẫn có thể phân bón hóa hóa, thuốc bảo vệ thực vật nhưng có kiểm soát, tuân thủ thời gian cách ly và giới hạn dư lượng cho phép. Thực phẩm tự nhiên vẫn có thể sử dụng nguồn nguyên liệu từ thực phẩm biến đổi gen.

Còn thực phẩm hữu cơ được nuôi trồng loại bỏ các yếu tố trên ngay từ đầu: không có phân bón hóa học, không có thuốc bảo vệ thực vật, không biến đổi gen.

Do đó, giá đắt không phải là bằng chứng cho thấy sản phẩm hữu cơ thực sự, nhiều cơ sở đã lợi dụng tâm lý “tiền nào của nấy” để nâng giá bán mà không có chứng nhận tương ứng.

Các chuyên gia cho rằng để xây dựng thị trường thực phẩm hữu cơ lành mạnh, cần đồng thời nâng cao nhận thức của người tiêu dùng, tăng trách nhiệm của nhà sản xuất và siết chặt công tác kiểm tra, giám sát từ cơ quan quản lý.

Khi người dân sẵn sàng chi trả nhiều hơn để mua sự an tâm, điều họ cần nhận được không chỉ là một nhãn mác "organic", mà là sự minh bạch và cam kết về chất lượng. Bởi nếu niềm tin bị đánh cắp, thiệt hại lớn nhất không nằm ở số tiền bỏ ra, mà ở sự hoài nghi đối với toàn bộ thị trường thực phẩm sạch.

“Để mua đúng thực phẩm hữu cơ thực sự, người tiêu dùng nên đến các cửa hàng mà được cơ quan quản lý nhà nước cấp phép hoặc cửa hàng đó người ta đăng ký là cung cấp bán sản phẩm hữu cơ, có tem nhãn rõ ràng, có mã QR truy xuất nguồn gốc” - PGS.TS Lê Văn Hưng khuyến cáo.