Làng trống An Quang thuộc phường Đông Cứu, thành phố Bắc Ninh, có lịch sử làm trống khoảng 300 năm. Theo thần tích của làng, tương truyền một người thợ từ làng Đọi Tam, vùng Hà Nam xưa, đã đến định cư tại đây và truyền nghề cho người dân địa phương. Từ những hộ làm trống ban đầu, nghề dần phát triển, trở thành một nét đặc trưng trong đời sống của người dân nơi đây.

Trống An Quang với kỹ thuật thủ công độc đáo

Nghệ nhân Nguyễn Đình Chiện, người có hơn 60 năm gắn bó với nghề cho biết, điểm riêng của trống An Quang nằm ở kỹ thuật chế tác thủ công và cách sử dụng đinh tre để cố định phần tang trống thay cho đinh kim loại. Cách làm này giúp hạn chế nguy cơ làm nứt, vỡ phần gỗ xung quanh khi tháo trống để sửa chữa, qua đó kéo dài tuổi thọ của sản phẩm.

Cũng theo những người thạo nghề ở An Quang, để làm nên một chiếc trống đạt yêu cầu, người thợ phải lựa chọn kỹ từng loại nguyên liệu và công đoạn tạo hình cũng đòi hỏi sự tỉ mỉ. Da trâu để làm mặt trống cần chọn lọc kĩ càng. Tang trống được ghép từ gỗ mít lõi, loại gỗ có độ bền cao.

Theo nghệ nhân Nguyễn Thị Nhuần, việc tạo hình tang trống đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm. "Người thợ không dùng máy để uốn gỗ mà căn cứ vào độ cong của thân trống để xẻ từng miếng gỗ cho phù hợp. Thân trống cong đến đâu, người thợ tạo hình và ghép gỗ theo đường cong ấy”.

Hiện nay ở An Quang chỉ còn hơn chục hộ làm nghề trống

Xong phần tang trống, đến công đoạn căng da và định âm. Mặt da cần được căng phù hợp với từng loại trống. Sau đó, người thợ gõ thử để kiểm tra độ vang, độ đanh của tiếng trống. Để biết âm thanh đã đạt yêu cầu hay chưa, không có công thức cố định nào mà chủ yếu dựa vào kinh nghiệm và khả năng cảm nhận của người thợ sau nhiều năm gắn bó với nghề.

Chính sự kết hợp giữa nguyên liệu, kỹ thuật thủ công và kinh nghiệm truyền đời đã tạo nên nét riêng của trống An Quang. Vì thế, trống An Quang hiện diện trong nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, từ đình, chùa đến các lễ hội truyền thống. Đặc biệt, trong hội làng diễn ra vào ngày 10/3 âm lịch hằng năm, tiếng trống góp phần tạo nên không khí trang trọng, rộn ràng, gắn kết cộng đồng.

Trống An Quang được sản xuất nhiều kích cỡ khác nhau

Nhu cầu sử dụng trống trong các lễ hội cũng mở ra thị trường cho làng nghề. Theo chia sẻ của các nghệ nhân, những giàn trống được sử dụng trong các dịp lễ hội có thể gồm hàng chục chiếc. Khách hàng từ nhiều địa phương cũng tìm đến An Quang đặt trống để phục vụ các hoạt động văn hóa tại địa phương mình.

Tuy nhiên, phía sau âm thanh rộn ràng của những chiếc trống là nỗi lo về sự tồn tại của nghề truyền thống. Nếu trước đây có nhiều hộ gia đình trong làng làm trống thì hiện nay số hộ còn bám nghề đã giảm đáng kể. Theo thống kê chưa đầy đủ, hiện ở An Quang chỉ còn 13 hộ làm nghề. Thu nhập không cao, đơn hàng thiếu ổn định khiến việc duy trì nghề trở thành lựa chọn không dễ dàng.

Dẫu vậy, với những người đã dành phần lớn cuộc đời cho nghề, làm trống không đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là tình yêu và niềm tự hào về truyền thống quê hương. Nghệ nhân Nguyễn Thị Nhuần chia sẻ giản dị: “Thích nghề, yêu nghề. Mình có nghề trống thì mình cứ theo”.

Trống An Quang có mặt trong nhiều lễ hội

Cũng như nghệ nhân Nguyễn Thị Nhuần, với những gia đình làm trống ở An Quang, tình yêu với nghề được tiếp nối qua các thế hệ. Theo nghệ nhân Nguyễn Đình Chiện, con cháu thường được làm quen với công việc từ nhỏ, bắt đầu bằng những thao tác cơ bản như đo đạc, tính toán kích thước trống, sau đó từng bước học hỏi kinh nghiệm từ người đi trước.

Quá trình học nghề không chỉ đòi hỏi sự khéo léo của đôi tay mà còn cần khả năng cảm nhận âm thanh và sự kiên trì. Người học phải hiểu đặc tính của từng loại gỗ, biết cách xử lý da, ghép tang và điều chỉnh mặt trống sao cho tạo được âm thanh phù hợp với mục đích sử dụng.

Nghệ nhân Nguyễn Đình Chiện là một trong những người nắm giữ kỹ thuật làm nghề trống ở An Quang

Với nghệ nhân Nguyễn Đình Quynh, làm trống không chỉ là tiếp nối công việc của gia đình, của quê hương, mà còn là cách để lưu giữ những kinh nghiệm và tâm huyết từ những người đi trước, được vun đắp qua nhiều năm. “Tôi mong rằng những kinh nghiệm ấy sẽ không bị mai một, để tiếng trống An Quang vẫn tiếp tục hiện diện trong các hoạt động văn hóa và đời sống cộng đồng".

Nghệ nhân Nguyễn Đình Quynh bên chiếc trống lớn đang được hoàn thiện

Từ những người thợ lâu năm đến lớp con cháu đang học nghề, mỗi người ở An Quang đều đã và đang góp phần gìn giữ một di sản nghề thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Chừng nào vẫn còn người kiên nhẫn ghép từng dăm gỗ, đóng từng chiếc đinh tre và lắng nghe âm thanh của chiếc trống vừa hoàn thiện, chừng đó nghề trống An Quang vẫn còn cơ hội được tiếp nối, để tiếng trống quê hương tiếp tục ngân vang trong đời sống văn hóa hôm nay và mai sau.