Đây là nội dung đáng chú ý trong Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành ngày 25/5.

Hướng dẫn là tài liệu khung, bao gồm các nội dung cơ bản có tính chất định hướng làm cơ sở để các cơ quan tài trợ kinh phí cho hoạt động nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, các tổ chức khoa học và công nghệ cụ thể hóa thành quy tắc nội bộ và triển khai áp dụng trong phạm vi cơ quan, tổ chức.

Qua đó, góp phần bảo vệ giá trị tri thức, chất lượng nghiên cứu, xây dựng văn hóa liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm xã hội và tính bền vững trong nghiên cứu.

Ngụy tạo dữ liệu, đạo văn là vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học

Theo văn bản hướng dẫn, các hành vi vi phạm liêm chính khoa học, bao gồm: Ngụy tạo dữ liệu, kết quả nghiên cứu; Giả mạo dữ liệu; Đạo văn dưới mọi hình thức; Ghi tên tác giả không đúng thực tế hoặc loại bỏ tác giả có đóng góp thực sự; Cản trở, đe doạ, ép buộc, can thiệp vào quá trình đánh giá, phản biện, xét duyệt bản thảo công bố khoa học...

Các hành vi vi phạm đạo đức nghề nghiệp, bao gồm: Che giấu rủi ro gây hậu quả nghiêm trọng; Truyền bá thông tin sai sự thật, xuyên tạc kết quả nghiên cứu; Không được sự đồng ý tự nguyện bằng văn bản hoặc các hình thức khác tương tự của đối tượng nghiên cứu khi nghiên cứu trên người; Tiết lộ dữ liệu nhạy cảm thu thập trong nghiên cứu mà không có sự cho phép; Sử dụng thiết bị, kinh phí, vật tư phục vụ mục đích cá nhân.

Ngoài ra các hành vi sau cũng được xác định vi phạm đạo đức nghề nghiệp như: Không công khai mối quan hệ tài chính, nguồn tài trợ nghiên cứu, các xung đột lợi ích có thể ảnh hưởng đến tính khách quan, độc lập, kết quả nghiên cứu; Thử nghiệm công nghệ hoặc sản phẩm mới gây tác động tiêu cực đến môi trường, tài nguyên thiên nhiên hoặc sức khoẻ cộng đồng mà không có biện pháp đánh giá tác động và kiểm soát; Thực hiện nghiên cứu xâm phạm nhân phẩm, danh dự, quyền riêng tư của cá nhân, cộng đồng...

(Ảnh minh họa: hust)
(Ảnh minh họa: hust)

Hành vi ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích hoặc hành vi làm sai lệch bản chất nghiên cứu được xem là hành vi vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học.

Một điểm mới đáng chú ý khác là lần đầu tiên văn bản đưa ra quy định riêng về sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu khoa học.

Theo đó, không sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo dữ liệu giả, ảnh giả hoặc tài liệu tham khảo không có thật; Không sử dụng tài liệu do trí tuệ nhân tạo tạo ra chưa kiểm chứng làm tài liệu tham khảo; Cung cấp đầy đủ tên công cụ, phiên bản, phạm vi sử dụng trí tuệ nhân tạo được sử dụng trong quá trình nghiên cứu khoa học; ghi rõ các nội dung nghiên cứu được hoàn toàn tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo.

Ngoài ra, không đưa dữ liệu mật/chưa công bố lên nền tảng trí tuệ nhân tạo trái quy định pháp luật. Trí tuệ nhân tạo chỉ được coi là công cụ hỗ trợ và người sử dụng phải chịu trách nhiệm cuối cùng về các nội dung, sản phẩm, tài liệu do trí tuệ nhân tạo tạo ra.

Cấm tham gia nghiên cứu khoa học vô thời hạn nếu vi phạm nghiêm trọng

Quyết định cũng nêu rõ, hành vi vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp có nhiều mức độ khác nhau và có thể do lỗi vô ý hoặc lỗi cố ý của người vi phạm.

Do vậy, cơ quan tài trợ, tổ chức khoa học và công nghệ có thể căn cứ vào vi phạm do vô ý hay cố ý, tính chất, mức độ, hậu quả của vi phạm để quy định biện pháp xử lý phù hợp.

Các mức độ xử lý như: nhắc nhở, phê bình; cảnh cáo bằng văn bản; yêu cầu cải chính, xin lỗi công khai; dừng giao chủ trì hoặc tham gia nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thực hiện.

Đáng chú ý, trong số các hình thức xử lý còn có hình thức không cho phép chủ trì hoặc tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ vô thời hạn hoặc trong thời gian nhất định;

Yêu cầu rút bài báo/ấn phẩm khoa học có liên quan đến hành vi vi phạm; yêu cầu hoàn trả kinh phí đã nhận khi bài báo/ấn phẩm bị rút hoặc bị kết luận vi phạm; thu hồi kinh phí và các danh hiệu, khen thưởng liên quan đến kết quả vi phạm; sửa đổi, hủy bỏ kết quả đánh giá nhiệm vụ khoa học và công nghệ.

Trong hoạt động nghiên cứu, hướng dẫn yêu cầu các cá nhân phải tuân thủ các nguyên tắc về trung thực, khách quan, minh bạch trong thiết kế nghiên cứu, thu thập, phân tích và đánh giá kết quả nghiên cứu; tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và ghi nhận đầy đủ đóng góp của các tổ chức, cá nhân liên quan.

Đối với quá trình thực hiện nhiệm vụ khoa học và công nghệ, văn bản quy định rõ không được sao chép kết quả của người khác hoặc của chính mình mà không trích dẫn đầy đủ; không che giấu rủi ro; không truyền bá thông tin sai sự thật; không xâm phạm quyền riêng tư của cá nhân và cộng đồng; không tiết lộ dữ liệu nhạy cảm nếu chưa được cho phép.

Bấm vào ĐÂY để xem toàn văn Quyết định hướng dẫn của Bộ Khoa học và Công nghệ./.