Radio
Podcast
Multimedia
Bồi thường đất: Minh bạch để người dân không chịu thiệt
Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất luôn là vấn đề dễ phát sinh khiếu nại, bởi đất không chỉ là tài sản mà còn gắn với nơi ở và sinh kế của nhiều gia đình. Vì vậy, điều người dân quan tâm không chỉ là được bồi thường bao nhiêu, mà còn là căn cứ xác định giá có rõ ràng, công bằng hay không.
Đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) đề nghị, bổ sung nguyên tắc bồi thường tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, tiệm cận giá trị thực tế, đồng thời tính đến khả năng tạo lập nơi ở mới và khôi phục sinh kế. Căn cứ xác định giá, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và các khoản hỗ trợ cũng cần được công khai để người dân có thể kiểm chứng, phản hồi.
Theo đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (Đoàn TP.HCM), tiền bồi thường còn phụ thuộc vào giá đất, hệ số điều chỉnh và tỷ lệ bồi thường do địa phương quy định. Vì vậy, cần làm rõ tiêu chí xác định các yếu tố này, tránh tình trạng người dân không hiểu vì sao đất của mình được áp dụng mức bồi thường cụ thể.
Trong khi đó, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) cho rằng, cần phân biệt rõ giá đất dùng để bồi thường, giá tính nghĩa vụ tài chính với Nhà nước và giá giao dịch trên thị trường; đồng thời có nguyên tắc xử lý chênh lệch minh bạch, hạn chế sự thiếu thống nhất giữa các địa phương.
Những kiến nghị này cho thấy, công khai bảng giá đất là chưa đủ. Điều quan trọng là người dân phải được biết căn cứ tính bồi thường và có cơ chế yêu cầu xem xét khi phát hiện sai sót.
Mất đất nhưng không mất sinh kế: Trách nhiệm không dừng ở chi trả bồi thường
Một vấn đề khác cần được quan tâm là cuộc sống của người dân sau khi phương án bồi thường đã hoàn tất.
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn TP. Hải Phòng) cho rằng, việc xác định thu nhập từ đất và tài sản gắn liền với đất trước khi thu hồi mới phản ánh điều kiện sống ban đầu. Điều quan trọng hơn là phải đánh giá người dân sẽ sống như thế nào sau khi mất đất.
"Một hộ nông dân có thể được bố trí nơi ở mới nhưng không còn đất sản xuất. Một hộ kinh doanh có thể được bồi thường về đất và tài sản nhưng mất địa điểm tạo ra nguồn thu nhập chính. Với người lao động lớn tuổi, khoản hỗ trợ chuyển đổi nghề chưa chắc đã giúp họ tìm được công việc phù hợp", đại biểu Việt Nga phân tích.
Bởi vậy, theo đại biểu Việt Nga, hoàn thành chi trả bồi thường và bố trí tái định cư chưa đồng nghĩa với việc người dân đã ổn định cuộc sống. Đại biểu đề nghị phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư phải xác định những nhóm có nguy cơ mất nguồn sinh kế chủ yếu để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, nhất là hộ nghèo, người cao tuổi, người khuyết tật và người trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Đồng thời, cần quy định trách nhiệm theo dõi, đánh giá kết quả phục hồi sinh kế sau thu hồi đất.
Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) cũng lưu ý đối với đất nông nghiệp nằm xen kẽ trong khu dân cư, có nguồn gốc sử dụng ổn định qua nhiều thế hệ, cần nghiên cứu cơ chế bồi thường phù hợp với nguồn gốc đất, quá trình sử dụng và tác động thực tế của việc thu hồi. Không nên chỉ căn cứ vào tên gọi mục đích sử dụng đất trên giấy tờ mà chưa đánh giá đầy đủ hoàn cảnh và nguy cơ mất sinh kế của người dân.
Những ý kiến này đặt ra yêu cầu chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu bồi thường tài sản bị thu hồi sang bảo đảm người dân có khả năng ổn định cuộc sống sau thu hồi đất. Chính sách hỗ trợ chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp người dân thích nghi với điều kiện mới, thay vì dừng lại ở việc hoàn thành thủ tục và chi trả theo phương án đã phê duyệt.
Một trong những vấn đề đáng chú ý là quy định cho phép bố trí tạm cư trước khi cưỡng chế thu hồi đất trong trường hợp phải tái định cư.
Theo dự thảo quy định, với trường hợp phải bố trí tái định cư, việc cưỡng chế thu hồi đất chỉ được thực hiện sau khi người dân đã được bố trí tái định cư hoặc tạm cư theo phương án được phê duyệt. Tuy nhiên, nếu chỉ cần bố trí chỗ ở tạm là đủ điều kiện tiến hành cưỡng chế, trong khi khu tái định cư chưa hoàn thành, người dân có nguy cơ phải chờ đợi kéo dài để được chuyển đến nơi ở ổn định. Vì vậy, đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) đề nghị bỏ cụm từ ‘hoặc bố trí tạm cư’. Trường hợp vẫn giữ quy định này, cần xác định rõ thời hạn tạm cư, điều kiện chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền nếu chậm bố trí nơi ở chính thức, tránh để người dân phải sống tạm trong thời gian không xác định.
Thủ tục đất đai: Không để người dân phải đi lại nhiều lần
Quyền lợi người sử dụng đất còn bị ảnh hưởng khi thủ tục cấp, cấp đổi giấy chứng nhận kéo dài. Đại biểu Nguyễn Bình Tân (Đoàn Cà Mau) phản ánh có hồ sơ phải chờ nhiều tháng, thậm chí cả năm; người dân đi lại bổ sung giấy tờ nhưng không biết rõ hồ sơ đang vướng ở đâu.
Đại biểu đề nghị cơ quan nhà nước không yêu cầu nộp lại thông tin đã có trong hồ sơ lưu trữ hoặc cơ sở dữ liệu có thể khai thác hợp pháp. Khi hồ sơ chậm hoặc cần bổ sung, cơ quan giải quyết phải thông báo rõ nguyên nhân, nội dung cần bổ sung và người chịu trách nhiệm; quá hạn phải có cơ chế giải trình, kiểm tra và xử lý.
Việc phân cấp quản lý đất đai theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp cũng cần đi cùng nhân lực chuyên môn và cơ chế hỗ trợ từ cấp tỉnh, tránh để hồ sơ của người dân ách tắc do thay đổi đầu mối xử lý.
Giải trình về các ý kiến tại nghị trường, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng cho biết, dự thảo đã tiếp thu quan điểm chuyển từ tư duy “bồi thường tài sản bị thu hồi” sang “tái thiết cuộc sống cho người dân khi Nhà nước thu hồi đất”, bảo đảm cải thiện nơi ở, điều kiện sống và sinh kế.
Đây là định hướng quan trọng, nhưng hiệu quả sửa luật sẽ phụ thuộc vào những quy định cụ thể về giá bồi thường, thời hạn tái định cư, phục hồi sinh kế và trách nhiệm giải quyết thủ tục.
Tháo gỡ vướng mắc để khơi thông nguồn lực đất đai là cần thiết. Tuy nhiên, việc hoàn thành giải phóng mặt bằng không thể là thước đo duy nhất. Luật cần bảo đảm người dân được bồi thường minh bạch, có nơi ở ổn định, có điều kiện tạo lập sinh kế và thực hiện đầy đủ các quyền hợp pháp của mình.
