Vụ việc 300 tấn thịt lợn nhiễm bệnh dịch tả lợn châu Phi bán ra chợ dân sinh và trường học đã và đang gây bất an cho người dân, nhất là những người đang có con đang học và ăn bán trú ở trường.

Theo chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy, vụ việc có phạm vi rộng, mang tính tổ chức và có sự đồng lõa, bao che. Đây là sự vi phạm đồng thời trong lĩnh vực thú y, an toàn thực phẩm, có dấu hiệu lừa dối người tiêu dùng và xâm phạm đến nhóm yếu thế như trẻ em. Nguy cơ ngộ độc tập thể, đặc biệt tại các bếp ăn trường học là rất lớn, không chỉ gây hậu quả về sức khỏe mà còn ảnh hưởng đến kinh tế và xã hội.

Ông Hoàng Trọng Thủy cho rằng, tình trạng này xảy ra do tồn tại lỗ hổng kiểm soát ở cả 5 khâu trong chuỗi cung ứng.

“Vụ việc này tôi cho rằng do cả 5 lớp trong chuỗi cung ứng đều bị đứt gãy. Thứ nhất là lỗ hổng trong nguồn cung. Khi dịch bệnh xảy ra, người dân chăn nuôi lợn, hợp tác xã hay trang trại bắt đầu bán tháo, bán càng nhanh càng tốt. Lỗ hổng thứ hai trong vận chuyển thì vận liên tỉnh. Cán bộ chỉ kiểm tra giấy tờ thôi và kiểm tra điểm thôi nên rất dễ dàng được hợp lý hóa.

Lỗ hổng thứ ba là họ thu gom lợn về một lò giết mổ tập trung để đánh nghi binh tạo cho người dân niềm tin đó là thịt lợn sạch. Thứ tư chính là do phân phối, đặc biệt là cái bếp ăn có tính chất tập thể, thường ký theo hợp đồng về giá, còn về thời gian giao hàng, truy xuất nguồn gốc thì ít người quan tâm.

Lỗ hổng thứ năm yếu tố về truy xuất nguồn gốc, hiện viêc quản lý đang có sự phối hợp từ cơ quan: thú y, công thương, giáo dục, chính quyền... Nhiều cơ quan cùng quản lý thì rất dễ đến trường hợp cha chung không ai khóc. Hiện tượng này thể hiện rất rõ thời gian qua” – ông Hoàng Trọng Thủy nói.

Một nguyên nhân quan trọng nữa được chỉ ra là lợi nhuận cao. Lợn bệnh được thu mua với giá rất thấp nhưng khi bán ra thị trường với giá thịt thương phẩm, tạo ra biên lợi nhuận lớn, thúc đẩy hành vi vi phạm. Đồng thời, tư duy quản lý theo từng khâu riêng lẻ, thiếu kiểm soát theo chuỗi giá trị khiến các sai phạm có thể “lọt lưới” trong thời gian dài.

Chuyên gia nông nghiệp Hoàng Trọng Thủy tại phòng thu VOV2.

Hệ lụy của vụ việc không chỉ dừng ở nguy cơ dịch bệnh hay an toàn thực phẩm mà còn là sự suy giảm niềm tin của người dân. Người tiêu dùng không còn tin tưởng vào dấu kiểm dịch, giấy chứng nhận, thậm chí đặt câu hỏi về sự an toàn của bữa ăn học đường.

Về trách nhiệm, ông Hoàng Trọng Thủy cho rằng lực lượng thú y cơ sở được xác định là tuyến đầu quan trọng, với các nhiệm vụ như phát hiện, báo cáo dịch bệnh, lập danh sách hộ có lợn bệnh, giám sát tiêu hủy và ngăn chặn việc bán lợn bệnh ra thị trường. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đã có sự thiếu trách nhiệm trong báo cáo, quản lý và giám sát, thậm chí có dấu hiệu tiếp tay cho sai phạm.

Để chấn chỉnh tình trạng này, ông Hoàng Trọng Thủy đề xuất cần tập trung vào yếu tố con người thực thi thay vì chỉ bổ sung quy định. Trước hết, cần cá thể hóa trách nhiệm ở từng khâu, gắn với từng cá nhân cụ thể. Đồng thời, tăng cường giám sát độc lập thông qua thanh tra đột xuất, kiểm tra liên ngành và sự tham gia của báo chí, người dân. Bên cạnh đó, cần minh bạch hóa toàn bộ quy trình kiểm dịch, vận chuyển, giết mổ và phân phối.

“Về lâu dài, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần thay đổi tư duy quản lý từ quản lý theo khâu tách rời sang quản lý theo chuỗi giá trị và theo dòng chảy của thực sản phẩm. Có nghĩa là thực phẩm đi đến đâu thì cơ quan quản lý phải kiểm tra đến đó. Cái đó mới gọi là chuỗi. Và nếu như không kiểm tra dòng sản phẩm mà chỉ kiểm tra phân đoạn thì hạn chế vẫn tạo ra khe hở. Tiếp theo, cần tái cấu trúc hệ thống thú y để theo hướng độc lập và tương đối và tăng thu nhập cho họ; xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc bắt buộc ở phạm vi toàn quốc, mỗi lô thực phẩm của vật nuôi phải có mã hóa định danh, lịch sử di chuyển, thông tin về kiểm tra dịch vụ; thiết lập cơ chế giám sát xã hội bao gồm người dân, báo chí, hiệp hội ngành hàng; kiểm soát được người thực thi và phải xử lý những những trường hợp vi phạm nghiêm trọng để có tính chất răn đe”.

Kiểm soát giết mổ và an toàn thực phẩm không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý mà là nhiệm vụ của cả hệ thống. Việc siết chặt kỷ luật, minh bạch trách nhiệm và kiểm soát toàn bộ chuỗi là điều kiện tiên quyết để ngăn chặn các sai phạm và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.