Mời các bạn bấm nút nghe nội dung:

Sự nghi ngờ tập trung chủ yếu vào các bài đạt giải cao. Từ đây, cộng đồng lại có dịp soi chiếu lại những đề tài tham dự kì thi này ở các cấp độ khác nhau. Và quả thực, những băn khoăn không phải không có căn cứ.

Khi những tiêu cực bị tố cáo, không chỉ làm giảm giá trị cuộc thi trong mắt cộng đồng mà còn đặt ra những vấn đề khác lớn hơn như việc làm thế nào có thể giáo dục sự trung thực cho học sinh khi chính các em đang tham gia vào sự gian dối. Hay làm sao để khoa học kĩ thuật phát triển nếu thế hệ trẻ không thực sự tham gia vào quá trình nghiên cứu, thử nghiệm và sáng tạo?

Chuyện biết rồi nhưng “khổ lắm vẫn phải nói”

PGS.TS Nguyễn Hoài Nam, trưởng khoa Kỹ thuật và Công nghệ, trường Đại học Sư Phạm Hà Nội cho rằng sở dĩ dư luận đặt nghi vấn và tìm cách chứng minh các đề tài của học sinh dự thi và đạt giải thiếu liêm chính bởi chủ đề, phương pháp và kĩ thuật nghiên cứu phức tạp, vượt xa trình độ nhận thức, kỹ năng của học sinh phổ thông. Không phủ nhận có một số em xuất sắc, năng lực vượt trội, có thể nắm bắt vấn đề rất nhanh.

Nhưng để giải quyết vấn đề chuyên môn phức tạp, thậm chí mang tính liên ngành, từ thiết kế nghiên cứu, phương pháp và kĩ năng nghiên cứu, làm chủ được công nghệ, sử dụng thiết bị thí nghiệm phức tạp, phân tích kết quả, hay chế tạo sản phẩm… cần phải đầu tư rất nhiều công sức và thời gian, được hướng dẫn tận tình, tỉ mỉ, vì những kiến thức, cũng như trang thiết bị của nhà trường phổ thông chỉ đáp ứng ở mức độ học tập thực hành cơ bản, khó để phát triển, nghiên cứu chuyên sâu, nhất là trong các lĩnh vực đặc thù. l

Mặt khác, một số đề tài liên quan tới sức khỏe, con người phải tuân thủ chặt chẽ quy định về đạo đức nghiên cứu, phải thông qua Hội đồng đạo đức. Vì vậy, với tư cách cá nhân, các em không thể nhận được giấy phép thực hiện nghiên cứu này.

PGS.TS Nguyễn Hoài Nam, trưởng khoa Kỹ thuật và Công nghệ, trường Đại học Sư Phạm Hà Nội tại phòng thu VOV2

PGS.TS Nguyễn Hoài Nam cùng lúc ở vai trò giảng dạy và cả quản lí ở khoa Kỹ thuật Công nghệ trường Đại học Sư phạm Hà Nội cho rằng những thông tin này khiến thầy cảm thấy tiếc nuối, buồn, và nhiều trăn trở.

Bởi lẽ, cuộc thi nghiên cứu khoa học kĩ thuật quốc gia dành cho học sinh phổ thông, như tôn chỉ và tiêu chí của cuộc thi này, vốn là một sân chơi hết sức bổ ích dành cho các em. Xét theo góc độ của hệ sinh thái giáo dục STEM, đây là miếng ghép hoàn hảo cuối cùng để phát hiện và bồi dưỡng những em có năng lực vượt trội về khoa học, kĩ thuật và công nghệ tiếp tục khẳng định mình, phát triển năng lực giải quyết vấn đề, sáng tạo. Cuộc thi NCKH kĩ thuật tạo ra sân chơi sâu sắc hơn vì các em cần đầu tư nhiều công sức và thời gian hơn để biến ý tưởng thành giải pháp hoàn chỉnh thông qua một quá trình nghiên cứu tự lực nghiêm túc.

Về phía giáo viên hướng dẫn ở trường phổ thông thì đây được xem như cơ hội để thầy cô trau dồi, học hỏi thêm kỹ năng nghiên cứu để hướng dẫn, góp ý với học sinh.

Tuy nhiên, theo thầy Hoài Nam, điều đáng tiếc xảy ra khi một số đề tài đã được dư luận phát hiện, phân tích và nêu minh chứng, điển hình là trên Nhóm Liêm chính Khoa học (Nhóm facebook), cho rằng vượt quá năng lực thực sự của học sinh, và một số vấn đề nghi ngờ vi phạm liêm chính khác.

“Tất nhiên, kết luận cần cơ quan có thẩm quyền xác minh, làm rõ. Nhưng việc này vô hình chung đã tạo ra những hệ lụy không hay như mất niềm tin của xã hội; tác động tiêu cực tới các thí sinh, thầy cô giáo, đơn vị thực hiện nghiêm túc.

Ngay cả với một số đề tài và thí sinh vi phạm nếu có bị xử lí, cũng để lại vết sẹo lớn trong tâm hồn của các em dù các em vô tình bị lôi kéo hay cố ý bởi tác động của người lớn.

Giáo viên hướng dẫn, phụ huynh, trường, địa phương đều có sự liên đới trong những trường hợp đáng tiếc này: lẽ ra cần nêu gương, giáo dục đạo đức, tinh thần trung thực, liêm chính của người nghiên cứu, thì lại dung dưỡng cho những sai phạm này. BGK – những người trọng tài “cầm cân, nảy mực”, cũng có phần trách nhiệm khi để “lọt lưới” những trường hợp như vậy”, PGS.TS Nguyễn Hoài Nam phân tích.

Phản ứng từ xã hội và hành động của những người trong cuộc

Một số trường đại học trong mùa tuyển sinh năm nay đã bỏ hẳn tiêu chí xét thẳng hoặc cộng điểm vào đại học. Điều này cho thấy niềm tin vào giải thưởng đã lung lay. Nhưng mặt khác theo thầy Hoài Nam lại là tín hiệu tốt để trả lại sân chơi nghiên cứu khoa học “lành mạnh” cho học sinh.

“Bản thân cuộc thi rất có giá trị đóng góp cho hệ sinh thái giáo dục STEM, nếu được quan tâm, duy trì và phát triển đúng nghĩa. Cá nhân tôi nghĩ rằng các cơ quan quản lý giáo dục các cấp nên có sự nghiên cứu, tiếp thu phản biện xã hội, đánh giá, rút kinh nghiệm nghiêm túc. Cái gì làm tốt, nên phát huy, chưa tốt hay hạn chế nên nghiên cứu có giải pháp khắc phục”, thầy Hoài Nam phân tích.

Các cuộc thi KHKT các cấp, giá trị lớn nhất là thúc đẩy sự tự tin, phát hiện, phân tích, giải quyết vấn đề và sáng tạo, thúc đẩy sự yêu thích NCKH kĩ thuật, công nghệ cho các em và truyền cảm hứng và thúc đẩy giáo dục STEM, định hướng phát triển nguồn nhân lực KHCN.

Ngoài kiến thức, kĩ năng, các em còn học được rất nhiều về đạo đức khoa học, phẩm chất của người nghiên cứu: kiên trì, cẩn thận, thắng không kiêu, bại không nản...

Thầy Nam lấy ví dụ từ Trường ĐHSP Hà Nội, đơn vị đầu tiên tổ chức kỳ thi HNUE Olympics STEM 2025, và tiếp tục duy trì hàng năm. Ở đó, HS được trải qua 3 vòng thi: vòng sơ loại kiểm tra kiến thức STEM trực tuyến, tại nhà, có giám sát; vòng chung khảo được tổ chức tại Trường ĐHSP Hà Nội, gồm 2 vòng diễn ra trong 2 ngày liên tiếp. Vòng 1, HS thuyết minh dự án có sản phẩm đã được chuẩn bị trước; vòng 2, với những dự án được chọn, các đội thao tác trực tiếp trên các thiết bị, dụng cụ được BTC cung cấp tại nơi thi đấu, thực hiện tiến trình kĩ thuật để tạo ra sản phẩm STEM, phù hợp với trình độ, nhận thức, kĩ năng của các em. Hai vòng thi này đều được tổ chức công khai, dưới sự giám sát của phụ huynh và những người quan sát. Năm đầu tiên tổ chức đã thu hút đông đảo các thí sinh dự thi cả 3 cấp từ nhiều trường phổ thông trên toàn quốc. Trường ĐHSP Hà Nội không sử dụng kết quả cuộc thi này để xét tuyển các cấp.

Cá nhân thầy Hoài Nam trong chia sẻ tại phòng thu VOV2 đã khẳng định bản thân trong vai trò tổ chức và cả ban giám khảo nhiều cuộc thi liên quan đến khoa học kĩ thuật công nghệ, không ít lần nhận được điện thoại, tin nhắn nhằm tác động tới kết quả cuộc thi. Tuy nhiên, các cuộc điện thoại và tin nhắn đều chỉ được trả lời sau khi kết quả thi đã được công bố.

Bản thân ban giám khảo khi được đặt ở vị trí “cầm cân nảy mực” theo thầy Nam cần giữ được cho mình sự vô tư, trong sáng mới hi vọng chất lượng bài thi được đánh giá công tâm và minh bạch.

Và cũng chính từ việc thực chấm, thực đánh giá, PGS. TS Nguyễn Hoài Nam khẳng định học sinh của chúng ta rất thông minh, nhanh nhạy và đầy sáng tạo. Vấn đề người lớn có thực sự trao quyền để các em “chơi” một cách sòng phẳng hay không?

Lấy ví dụ từ chính cuộc thi RoboEdu cho học sinh phổ thông do khoa Kĩ thuật và Công nghệ nơi thầy Hoài Nam công tác trực tiếp tổ chức đã cho thấy đông đảo các em học sinh tiểu học tham gia, có thể chỉ bắt đầu từ những hoạt động đơn giản như điều khiển robot đã được lắp ráp thực hiện nhiệm vụ đơn giản. Ở đó các em đều say sưa trình bày sản phẩm của mình, có thể từ các thiết bị rất đơn giản, là mô hình bằng vật liệu tái chế, nhằm minh họa bài học ở lớp sống động hơn; cho đến những sản phẩm phức tạp hơn nhưng vẫn nổi bật tính sáng tạo và phù hợp với năng lực của học sinh.

“Rõ ràng sân chơi này khơi gợi hứng thú, để học sinh thấy khoa học, kĩ thuật và công nghệ không chỉ là vấn đề khô khan, xa vời, mà trở nên gần gũi, qua các hoạt động trải nghiệm, từ trong môi trường lớp học, nhà trường. Các em được tập làm quen dần với nghiên cứu từ đơn giản đến phức tạp, nhưng vẫn phù hợp với. Đặc biệt giai đoạn THCS sẽ định hình hứng thú, quan tâm của học sinh tới KHCN trước khi lựa chọn các môn học ở THPT, nếu các em tiếp tục được nuôi dưỡng trong một hệ sinh thái giáo dục STEM phù hợp và hấp dẫn, thì khả năng các em tiếp tục theo đuổi lĩnh vực, ngành nghề STEM sẽ cao hơn”, thầy Hoài Nam phân tích thêm.

Thầy Hoài Nam mong muốn các cấp có thẩm quyền, cũng như các nhà khoa học, học sinh, các thầy cô giáo, phụ huynh và xã hội quan tâm, bổ sung thêm các thảo luận, tư vấn để kỳ thi NCKH kĩ thuật các cấp thật sự là sân chơi có ý nghĩa, phù hợp với năng lực thật sự của HS, thúc đẩy hệ sinh thái giáo dục STEM và định hướng nghề nghiệp STEM phát triển bền vững.

Giải pháp có thể thực hiện để đưa kỳ thi về chất lượng "thật" theo thầy Nam là cân nhắc lược bỏ ưu tiên tuyển sinh đại học với kết quả thi KHKT, bỏ đánh giá thi đua dựa vào kỳ thi để giảm áp lực thành tích; công khai đề tài và công trình nghiên cứu để xã hội giám sát; thêm hồ sơ dự án trong đó có lịch trình nghiên cứu và thay đổi cách đánh giá dự án./.