Mời nghe cuộc trao đổi giữa phóng viên chương trình với Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội:
Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam
Ngày 3/9/1945, trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu 6 vấn đề cấp bách cần giải quyết, một trong số đó là phải tổ chức Tổng tuyển cử để bầu ra Quốc hội chính thức và cử ra Chính phủ của dân, đồng thời thành lập Ủy ban dự thảo Hiến pháp. Từ cuối năm 1945, công tác chuẩn bị bầu cử được triển khai rộng khắp. Tại các làng quê, danh sách cử tri và ứng cử viên được niêm yết công khai, tạo không khí sôi nổi hướng tới ngày Tổng tuyển cử đầu tiên của nước Việt Nam độc lập.
Theo sách Lịch sử Quốc hội Việt Nam, ở nhiều địa phương, Tổng tuyển cử còn tạo nên một chuyển động âm thầm nhưng sâu sắc là phong trào học chữ để đi bầu. Những lớp học ban đêm được mở vội trong đình làng, nhà dân, dưới ánh đèn dầu leo lét. Người nông dân tập cầm bút, đánh vần từng con chữ. Họ mong đến ngày bầu cử có thể tự tay viết tên người mình chọn, tự mình bỏ lá phiếu mà không phải nhờ người khác. Với nhiều người, đó là lần đầu tiên họ viết chữ trong đời, cũng là lần đầu tiên cảm nhận rõ ràng quyền công dân của một người dân độc lập.
Thực tế cho thấy, chỉ hơn 4 tháng sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với nhiều thách thức: Nạn đói, nạn mù chữ còn nặng nề, chiến sự đã nổ ra ở miền Nam, nguy cơ bị xâm lược, phá hoại hiện hữu tại nhiều nơi. Trong bối cảnh đó, quyết định tổ chức Tổng tuyển cử không đơn thuần là một thủ tục chính trị, mà là cách Nhà nước mới khẳng định tính chính danh, trao cho nhân dân quyền làm chủ vận mệnh quốc gia bằng lá phiếu.
“Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên bầu ra Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là dấu mốc rất lớn trong lịch sử dân tộc ta. Bằng lá phiếu của mình, nhân dân Việt Nam khẳng định với Liên Hiệp Quốc, với Chính phủ và nhân dân các nước rằng, nước ta là một nước độc lập, tự do và thống nhất”, GS.TS Phạm Hồng Tung, nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội nhận định.
Theo hồi ký của cố đại biểu Quốc hội khóa I Lâm Quang Thự, tại miền Bắc, một số phần tử Quốc dân đảng đã chĩa súng đe dọa cử tri đi bầu. Ở Hà Nội, chúng mang tiểu liên tới làng Ngũ Xã, không cho đặt hòm phiếu. Tại Phú Thọ, có nơi bị tháo khẩu hiệu, thu thẻ cử tri. Ở miền Trung và Nam Bộ, nhân dân đi bầu cử trong vòng vây súng đạn của thực dân Pháp. Máy bay Pháp ném bom khu vực Mỹ Tho, Khánh Hòa, có nơi chỉ cách điểm bỏ phiếu vài trăm mét. Tại Sài Gòn, hơn 40 cán bộ trong ban tuyên truyền bầu cử đã hy sinh. Lá phiếu của cử tri miền Nam khi ấy được gọi là "lá phiếu máu". Không thể bỏ phiếu ở khu vực cư trú, họ tìm sang địa điểm khác để thực hiện quyền công dân.
Theo GS.TS Phạm Hồng Tung, nguyên Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, Đại học Quốc gia Hà Nội, thắng lợi của cuộc bầu cử này mở đường để chúng ta huy động được sức người, sức của mà bền bỉ kháng chiến 9 năm đi đến thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Cuộc bầu cử đã mang lại niềm tin chính trị rất quan trọng. Niềm tin không chỉ của quần chúng nhân dân với Cách mạng, của các tầng lớp trí thức, nhân sĩ của toàn dân tộc mà còn là niềm tin của cả cộng đồng quốc tế yêu tự do, yêu dân chủ và yêu độc lập.
Đúng 7h sáng ngày 6/1, trên phạm vi cả nước, các tỉnh, thành đã tổ chức Tổng tuyển cử với tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu đạt gần 90%. Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời với 333 đại biểu, đại diện cho các tầng lớp xã hội, các vùng miền, dân tộc và tôn giáo.
“Tiến hành Tổng tuyển cử trên nguyên tắc phổ thông đầu phiếu là mọi công dân đều có quyền, không phân biệt đàn ông hay đàn bà, không phân biệt các dân tộc, tôn giáo, tín ngưỡng…. Điều đó không phải phổ biến. Ngay ở một số nước Châu Âu lúc đó, quyền bình đẳng về giới, để phụ nữ được tham gia bầu cử, ứng cử chưa phải đã phổ quát”, nhà sử học Dương Trung Quốc khẳng định.
Thắng lợi của cuộc Tổng tuyển cử đã đánh dấu bước trưởng thành của Nhà nước cách mạng Việt Nam, mở ra một thời kỳ mới của đất nước ta: có Quốc hội, Hiến pháp, Chính phủ thống nhất và hệ thống chính quyền đầy đủ để đại diện cho Nhân dân. Đồng thời, khẳng định niềm tin tuyệt đối của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tinh thần yêu nước của nhân dân ta, đó cũng là sự biểu thị khát vọng dân chủ của nhân dần và sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng, sự kiện trọng đại này đã đặt nền móng vững chắc cho việc xây dựng Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Tinh thần dân chủ, tiến bộ và nhân văn ấy đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt chặng đường 80 năm hình thành, xây dựng và phát triển của Quốc hội Việt Nam. Mặc dù, cuộc Tổng tuyển cử đã được tổ chức trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn: nền kinh tế kiệt quệ, nạn đói vừa đi qua, nguy cơ chiến tranh hiện hữu. Thế nhưng, tinh thần dân chủ vẫn được đặt lên hàng đầu.
Đổi mới cách thức tổ chức của Quốc hội Việt Nam qua những kỳ họp
80 năm qua kể từ ngày Tổng tuyển cử đầu tiên, Quốc hội Việt Nam không ngừng phát triển và đạt được những thành tựu quan trọng trong hoạt động lập hiến, lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước, góp phần to lớn vào thành tựu chung của công cuộc đổi mới, nâng cao vai trò, vị thế của nước ta trên trường quốc tế. Mỗi kỳ họp Quốc hội đều để lại những dấu ấn đặc biệt trong việc đổi mới cách thức điều hành, phương thức chất vấn, nội dung phiên họp...
Với 15 khóa, Quốc hội luôn có sự đổi mới mạnh mẽ cả về tổ chức và hoạt động. Trong đó, kỳ họp thứ 9, thứ 10 Quốc hội khóa 14 và Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XV là những kì họp Quốc hội điện tử đầu tiên với tổng thời gian làm việc ngắn hơn so với các kỳ họp trước nhưng vẫn hoàn thành toàn bộ nội dung chương trình kỳ họp với nhiều nội dung quan trọng, trong hoàn cảnh dịch Covid -19 diễn biến rất phức tạp và lan rộng.
Ông Trịnh Xuân An, Ủy viên thường trực Ủy ban Quốc phòng và An ninh của Quốc hội, Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Nai cho biết, việc thực hiện họp trực tuyến là quyết định đúng đắn và hợp lý, thể hiện sự linh hoạt, trách nhiệm của Quốc hội đồng hành với Chính phủ trong công tác phòng dịch. Kết quả của hai phiên họp trực tuyến cho thấy rằng ứng dụng công nghệ thông tin vào hoạt động của Quốc hội đem lại hiệu quả tốt và không ảnh hưởng đến các hoạt động bình thường khác của kì họp, vẫn an toàn và hiệu quả, đảm bảo được tiến độ và thời gian đặt ra.
Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh Quốc hội phải đi trước một bước về thể chế, phải dám mở đường, dám sửa đường, dám quyết định những vấn đề khó, những việc mới, những lĩnh vực chưa từng có tiền lệ. Tinh thần này có lẽ được thể hiện rõ nét nhất trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV. Bởi đây là một nhiệm kỳ đặc biệt, có khối lượng công việc tăng gấp nhiều lần so với các nhiệm kỳ trước, với nhiều nội dung hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ. Một trong những đổi mới đó là, tổ chức thành hai đợt họp tập trung và có thời gian nghỉ giữa kỳ họp kéo dài 1 tuần.
“Kỳ họp thứ 5 có sự khác biệt so với các kỳ họp khác bởi được chia làm hai đợt. Khoảng thời gian nghỉ giữa hai đợt đảm bảo cho các cơ quan tham mưu, giúp việc của Quốc hội và cơ quan trình văn bản lập pháp, nghị quyết của Quốc hội được tiếp thu một cách đầy đủ, thấu đáo, thận trọng đối với các ý kiến của các đại biểu Quốc hội và tìm được sự đồng thuận thống nhất cao đối với các dự án Luật. Đồng thời, nghiên cứu và rà soát kỹ lưỡng giúp các dự án Luật được thực hiện chặt chẽ và khả thi hơn khi Luật được ban hành”, đại biểu Rơ Châm H′Phik, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai chia sẻ.
Không chỉ có vậy, Quốc hội luôn đồng hành, kiến tạo, tích cực đóng góp vào quá trình phát triển của đất nước, thể hiện rõ nét qua việc đồng hành cùng Chính phủ kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, tạo dựng động lực mới cho tăng trưởng và phát triển đất nước. Cách thức tổ chức có nhiều cải tiến, đổi mới, linh hoạt thích ứng với thực tiễn đặt ra. Nhiệm kỳ khóa XV có số lượng kỳ họp lớn nhất từ trước đến nay và cũng là nhiệm kỳ đầu tiên trong lịch sử hoạt động, Quốc hội tổ chức các kỳ họp bất thường (kỳ họp không thường lệ) để kịp thời xem xét, quyết định một số nội dung quan trọng, cấp bách do thực tiễn cuộc sống và yêu cầu phát triển đặt ra.
Đại biểu Nguyễn Minh Tâm, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị cũng như nhiều đại biểu khác đánh giá rất cao kỳ họp bất thường, bởi đã thể hiện được sự đồng tâm, đồng lòng, đồng sức của chính Phủ và của cả Quốc hội để giải quyết những vướng mắc, khó khăn, trước những yêu cầu cấp bách của thực tiễn, đáp ứng sự mong mỏi, kỳ vọng của nhân dân và cử tri cả nước.
Không chỉ là một sự kiện lịch sử, Tổng tuyển cử năm 1946 còn để lại bài học sâu sắc về việc củng cố niềm tin của nhân dân vào Đảng, Nhà nước và các thiết chế quyền lực. Tinh thần “dân là gốc” được thể hiện trong Tổng tuyển cử 1946 đã đặt nền tảng quan trọng cho quan điểm lấy người dân làm trung tâm trong quản trị quốc gia hiện nay.
Nhìn lại Tổng tuyển cử năm 1946, theo Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, bài học lớn nhất đối với hoạt động của Quốc hội Việt Nam đó chính là việc trao quyền cho người dân để từ đó phát huy tính dân chủ, tăng cường sự gắn bó với nhân dân. Đây được xem là vấn đề cốt lõi, làm nên sức mạnh và động lực để Quốc hội hoạt động ngày càng hiệu lực, hiệu quả trong suốt 80 năm đồng hành cùng đất nước, với 15 nhiệm kỳ hoạt động của Quốc hội,
80 năm đã trôi qua, nhưng tinh thần của Tổng tuyển cử năm 1946 – tinh thần dân chủ, đoàn kết và niềm tin vào nhân dân – vẫn còn nguyên giá trị. Nhìn lại lịch sử để thêm tự hào, để hiểu rằng mỗi lá phiếu hôm nay chính là sự tiếp nối của một hành trình dân chủ đã được khởi đầu từ mùa Xuân độc lập năm ấy./.
