Văn hóa ứng xử của giới trẻ trên không gian mạng

"Có lần em chỉ hỏi lại một vấn đề dưới phần bình luận thôi nhưng ngay lập tức có người vào nói kiểu như: ‘Mày không biết dùng não à?’. Em cảm thấy rất sốc vì mình không hề xúc phạm ai." - Lê Bảo Châu ở phường Thanh Xuân, Hà Nội kể về trải nghiệm dùng mạng xã hội của mình.

Theo Trần Minh Khang, học sinh lớp 12 ở phường Hoàng Mai, không chỉ những lời nói công kích, nhiều nội dung trên mạng hiện nay còn sử dụng ngôn từ bạo lực, gây tranh cãi để thu hút sự chú ý, thậm chí Khang từng bị sốc khi đọc bình luận của một người quen.

"Họ lên mạng nói chuyện rất khác ngoài đời. Có những câu nói rất nặng nề nhưng họ vẫn dùng bình thường vì nghĩ rằng không ai biết mình là ai." - Khang chia sẻ.

Những câu chuyện của Châu và Khang không phải là cá biệt. Trong bối cảnh mạng xã hội ngày càng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của giới trẻ, vấn đề văn hóa ứng xử trên không gian mạng đang nhận được sự quan tâm của xã hội.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Anh, giảng viên Trường Đại học Công đoàn, mạng xã hội có thể được xem như một “cộng đồng thu nhỏ”, phản ánh cách ứng xử của mỗi cá nhân trong đời sống hiện đại.

Anh cho rằng văn hóa ứng xử của giới trẻ Việt Nam trên mạng hiện nay đang tồn tại hai mặt rõ rệt. Một mặt, nhiều bạn trẻ đang tận dụng mạng xã hội như công cụ hữu ích để học tập, kết nối, chia sẻ tri thức, tham gia các hoạt động cộng đồng và lan tỏa những giá trị tích cực. Không ít người trẻ cũng biết khai thác nền tảng số để phát triển sự nghiệp, thể hiện tư duy sáng tạo và khả năng thích ứng với công nghệ.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, một bộ phận giới trẻ đang có dấu hiệu lệch chuẩn trong hành vi ứng xử trực tuyến. Những phát ngôn cảm tính, lời lẽ thù địch, hành vi công kích cá nhân, chế giễu ngoại hình hay chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng xuất hiện ngày càng phổ biến. Điều này góp phần tạo nên môi trường mạng thiếu lành mạnh, thậm chí gây ra những tổn thương sâu sắc cho người sử dụng.

Lý giải nguyên nhân của hiện tượng này, TS. Nguyễn Tuấn Anh cho rằng đặc điểm của môi trường mạng là một trong những yếu tố quan trọng.

Theo anh, khi giao tiếp qua màn hình, nhiều người có xu hướng giảm cảm giác trách nhiệm đối với lời nói và hành động của mình. Tính lan truyền nhanh, phản hồi tức thời cùng tâm lý “nói xong rồi thôi” khiến không ít người dễ đưa ra những phát ngôn thiếu kiểm soát.

Bên cạnh đó, một bộ phận người trẻ còn thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc và kỹ năng giao tiếp. Dù thành thạo trong tương tác trên môi trường số, nhiều bạn trẻ chưa được trang bị đầy đủ khả năng lắng nghe, kiềm chế cơn nóng giận và phản biện một cách văn minh.

Một nguyên nhân khác là tác động của tâm lý đám đông. Trên mạng xã hội, khi một cá nhân trở thành tâm điểm chỉ trích, nhiều người thường tham gia công kích theo mà chưa tìm hiểu đầy đủ sự việc. Điều này khiến những lời lẽ tiêu cực không còn là hành vi đơn lẻ mà trở thành một dạng “bạo lực tập thể”, gây hậu quả nghiêm trọng đối với nạn nhân.

Bên cạnh đó là nhu cầu được công nhận và khẳng định bản thân - đặc điểm nổi bật ở lứa tuổi thanh thiếu niên. Trong giai đoạn hình thành bản sắc cá nhân, các em thường nhạy cảm với sự đánh giá từ người khác và mong muốn được ghi nhận giá trị của mình.

Mạng xã hội vô tình tạo ra môi trường mà mức độ nổi tiếng được đo đếm bằng lượt thích, bình luận và chia sẻ. Khi những con số này trở thành thước đo giá trị bản thân, một số người trẻ sẵn sàng tạo ra nội dung gây sốc, kích động tranh cãi hoặc khơi gợi cảm xúc tiêu cực chỉ để thu hút sự chú ý.

Theo TS. Nguyễn Tuấn Anh, đây là một trong những nguyên nhân khiến ngôn từ thù ghét và các hành vi lệch chuẩn ngày càng xuất hiện nhiều hơn trên không gian mạng.

Dưới góc độ giáo dục, anh nhận định hiện nay vẫn tồn tại khoảng trống đáng kể trong việc trang bị cho người trẻ các kỹ năng về cảm xúc, đạo đức và trách nhiệm xã hội.

Nhiều học sinh được tiếp cận công nghệ từ sớm, có điều kiện học tập và tiếp nhận kiến thức đa dạng nhưng lại chưa được hướng dẫn đầy đủ về cách sử dụng mạng xã hội an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm.

Do đó, để trở thành những “công dân số” thông minh, người trẻ cần được trang bị nhiều kỹ năng quan trọng. Trong đó, kỹ năng kiểm chứng thông tin được xem là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh tin giả, tin sai lệch và các nội dung thao túng cảm xúc ngày càng phổ biến.

Bên cạnh đó là kỹ năng quản lý cảm xúc để tránh những phản ứng nóng vội, thiếu kiểm soát trên mạng xã hội. Người trẻ cũng cần học cách phản biện văn minh, tôn trọng sự khác biệt và không sử dụng lời lẽ xúc phạm người khác dù có bất đồng quan điểm.

Đồng thời, giới trẻ còn cần trang bị khả năng tự bảo vệ bản thân trước những tác động tiêu cực từ môi trường số như cần biết bảo mật thông tin cá nhân, nhận diện các hành vi quấy rối, lừa đảo, bôi nhọ hoặc thao túng tâm lý trên mạng, cần chủ động báo cáo các nội dung độc hại cho cơ quan chức năng hoặc người có trách nhiệm khi cần thiết.

TS. Nguyễn Tuấn Anh cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng mạng xã hội có mục đích rõ ràng. Khi xác định được vai trò và giá trị thực sự của các nền tảng số, người trẻ sẽ tránh được tình trạng sa đà vào những cuộc so sánh vô nghĩa hoặc lãng phí thời gian cho các nội dung tiêu cực.

Để xây dựng môi trường mạng lành mạnh, theo anh, cần có sự chung tay từ nhiều phía.

Ở cấp độ cá nhân, mỗi người trẻ cần ý thức rằng mọi hành vi trên mạng đều có thể để lại hậu quả lâu dài. Một bình luận ác ý hay một nội dung chế giễu người khác có thể gây tổn thương tâm lý nghiêm trọng cho nạn nhân.

Đối với gia đình, cha mẹ cần chuyển từ vai trò kiểm soát sang đồng hành cùng con trong quá trình sử dụng mạng xã hội. Thay vì cấm đoán hay áp đặt, phụ huynh nên lắng nghe, trao đổi và trở thành điểm tựa để con chia sẻ những vấn đề gặp phải trên không gian mạng.

Về phía nhà trường, việc đưa nội dung giáo dục công dân số, đạo đức số và văn hóa ứng xử trên mạng vào các hoạt động giáo dục thường xuyên được xem là giải pháp cần thiết. Điều này sẽ giúp học sinh hình thành kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, có trách nhiệm và hiệu quả ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Trong thời đại số, sự văn minh của không gian mạng được xây dựng từ chính ý thức và hành vi của mỗi người dùng. Mỗi bình luận tích cực, mỗi hành động tôn trọng người khác đều góp phần tạo nên môi trường mạng lành mạnh hơn. Bởi suy cho cùng, phía sau mỗi tài khoản mạng xã hội vẫn luôn là những con người thật, với những cảm xúc và tổn thương rất thật.