Khoa học xã hội tìm hướng đột phá trong bối cảnh chuyển đổi số

Ngày 17/10, tại Hà Nội đã diễn ra Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị và giáo dục di sản trong thời đại số” (SSHE) lần thứ 2 do Trường đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức.

Hội thảo được kỳ vọng trở thành diễn đàn học thuật trao đổi những vấn đề lý luận, phương pháp và thực tiễn đặt ra đối với các ngành khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trước sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu số và các công nghệ mới, đặc biệt là trong ứng xử với di sản và phát huy giá trị di sản.

Hội thảo gồm phiên báo cáo toàn thể và 3 phiên chuyên sâu theo những chủ đề lớn thuộc lĩnh vực Khoa học xã hội, nhân văn: “Các vấn đề về Ngôn ngữ và Văn học”; “ Các vấn đề về Văn hóa và Lịch sử”; “ Các vấn đề Tư tưởng và Triết học”.

Tham dự hội thảo có đại biểu đến từ Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Hội đồng di sản quốc gia; các nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế; các cơ sở giáo dục đại học thuộc lĩnh vực Khoa học Xã hội và Nhân văn.

Từ định hướng lớn đặt ra, SSHE 2026 quy tụ 76 tham luận thuộc các lĩnh vực ngữ văn, lịch sử, triết học và nghiên cứu, giáo dục di sản.

Các công trình tiếp cận chuyển đổi số từ nhiều góc độ, kết nối nghiên cứu lý luận với những vấn đề thực tiễn của giáo dục, văn hóa và đời sống xã hội. Phạm vi nghiên cứu trải rộng từ văn bản cổ, ngôn ngữ, văn học, ký ức và bản sắc văn hóa đến bảo tàng số, bản đồ số, trí tuệ nhân tạo, công nghệ VR/AR, giáo dục di sản, công nghiệp văn hóa, du lịch thông minh, quản trị dữ liệu và quyền sở hữu số.

“Thời gian gần đây, Trường Đại học Sư Phạm Hà Nội đã xây dựng một chuỗi hội thảo quốc gia, quốc tế trong đó có nội dung quan trọng về Khoa học Xã hội, Nhân văn và giáo dục trong chuyển đổi số với hai mục tiêu: Lựa chọn những vấn đề lớn, vấn đề nóng của toàn xã hội, làm cơ sở hoạt động để các nhà khoa học cùng tìm kiếm, phát hiện những tri thức mới phục vụ cho khoa học; Tạo thành mạng lưới kết nối các nhà khoa học với nhau.

Khoa học công nghệ lúc này được lựa chọn làm then chốt tạo ra bước đột phá phát triển đất nước. Còn với các nhà khoa học xã hội nhân văn và giáo dục, câu hỏi đặt ra sẽ là ai sẽ tạo đột phá khoa học xã hội về mặt công nghệ? Và những thành quả đó phục vụ thế nào cho con người?", PGS.TS Nguyễn Đức Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội trong phát biểu khai mạc hội thảo đồng thời đặt vấn đề.

Báo cáo đề dẫn hội thảo, PGS.TS Hà Văn Minh, Trưởng khoa Ngữ Văn, Trường Khoa học Nhân văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhấn mạnh nội dung trọng tâm của hội thảo tập trung vào mối quan hệ giữa chuyển đổi số và nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Di sản không chỉ được nhìn nhận như những di tích, hiện vật hay thực hành văn hóa cần bảo vệ, mà còn là một hệ thống tri thức sống động, được kiến tạo, trao truyền và tái diễn giải qua các thế hệ. Công nghệ số mở ra khả năng số hóa, liên kết và phổ biến nguồn tư liệu với quy mô rộng lớn hơn; AI hỗ trợ nhận dạng, phân loại và xử lý tư liệu; trong khi VR/AR tạo điều kiện tái hiện không gian lịch sử, xây dựng trải nghiệm học tập và đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Đặt trong bối cảnh Nghị quyết 80 của Đảng nhấn mạnh di sản như một nguồn tài nguyên quan trọng của đất nước trong tiến trình phát triển, coi văn hóa như hệ điều tiết, giữ sự bình yên cho xã hội đồng thời văn hóa, di sản tạo nguồn lực phát triển đất nước, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, Phó Chủ tịch hội đồng Di sản Quốc gia khẳng định những giá trị từ hội thảo hôm nay tiếp bước về lý luận và thực tiễn quản lý, giáo dục và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh quốc tế và Việt Nam hiện nay.

Bài tham luận trực tuyến do PGS.TS Liam C.Kelley chia sẻ bằng tiếng Việt thu hút sự chú ý bằng chính ví dụ về câu chuyện trải nghiệm của ông với công trình di sản kiến trúc nhà hát Lớn Hà Nội để rồi đặt ra băn khoăn việc nỗ lực số hóa thông tin, hình ảnh của công trình liệu có khiến cộng đồng chuyển từ quan tâm đến những câu chuyện lịch sử gắn với công trình này như sự kiện Cách mạng tháng 8 hay chỉ dừng ở những cú lướt qua màn hình với những con số khô khan về kích thước, thời gian xây dựng...

“Mỗi di sản là một cái cây, còn lịch sử là một khu rừng. Phải chăng chúng ta đang ngày một biết nhiều về từng cái cây nhưng ngại tìm hiểu cả khu rừng?”, PGS.TS Liam C.Kelley đặt ra vấn đề lớn với mong muốn nhận được chia sẻ, đóng góp từ các chuyên gia cho vấn đề số hóa di sản.

Nhưng ở góc độ khác, TS Tạ Thị Hiệp, đến từ Cơ quan Hợp tác Kỹ thuật quốc tế, Bộ Châu Âu và Ngoại giao, Cộng hòa Pháp thông qua tham luận “Kiến tạo không gian di sản và sự chuyển đổi trải nghiệm trong thời đại số” đã đem tới nhưng minh chứng về việc di sản sau khi được số hóa và diễn giải bằng cùng lúc 3 ngôn ngữ Anh, Pháp, Việt không chỉ tạo nên không gian lưu trữ tư liệu thông tin, hình ảnh mà còn giúp mở rộng đối tượng tiếp cận.

Ba phiên chuyên sâu sau đó mở ra không gian đối thoại trực tiếp về những nội dung cụ thể của lĩnh vực Khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục.

Ở lĩnh vực lịch sử và nhân văn số, các nghiên cứu tại hội thảo tập trung vào khả năng ứng dụng AI và công nghệ số trong nhận diện, phân tích và diễn giải quá khứ; xây dựng dữ liệu di sản; phát triển năng lực nhân văn số; cũng như những thay đổi trong phương pháp nghiên cứu và vị thế của nhà nghiên cứu trong sự bùng nổ của các công cụ AI tạo sinh.

Trên cơ sở đó, hội thảo gợi mở một hướng tiếp cận quan trọng, đó là công nghệ có thể mở rộng khả năng tiếp cận dữ liệu, nhưng việc chuyển dữ liệu thành tri thức lịch sử vẫn đòi hỏi khảo chứng, đối chiếu, đặt trong bối cảnh và diễn giải bằng năng lực chuyên môn của con người, của chuyên gia nghiên cứu.

Trong lĩnh vực giáo dục, nhiều tham luận tập trung vào việc đổi mới phương pháp dạy học và phát triển năng lực số thông qua giáo dục di sản.

Những hướng tiếp cận đáng chú ý bao gồm xây dựng bảo tàng số, hồ sơ học tập điện tử, ứng dụng AI trong dạy học lịch sử và văn học, sử dụng VR/AR để tổ chức trải nghiệm di sản, phát triển học tập dựa trên dự án và thiết kế các mô hình học tập tích hợp.

Các nghiên cứu cho thấy tiềm năng chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu truyền đạt kiến thức về di sản sang tổ chức cho người học trực tiếp khảo sát, đọc và đối chiếu tư liệu, phân tích hiện vật, kiểm chứng thông tin và xây dựng sản phẩm học tập.

Ở lĩnh vực ngữ văn, văn hóa và sáng tạo nghệ thuật, các công trình nghiên cứu cho thấy chuyển đổi số không chỉ mở rộng phương thức lưu trữ và phổ biến các giá trị văn hóa, mà còn tạo ra những cách thức mới để cộng đồng tiếp cận, trải nghiệm và tham gia kiến tạo ý nghĩa của di sản.

Các tham luận về triết học, chính sách và quản trị tiếp tục mở rộng phạm vi thảo luận sang những vấn đề như sự hiện diện của di sản trong không gian số, quyền sở hữu số, quản trị dữ liệu, bảo vệ bản sắc văn hóa, đạo đức công nghệ và mối quan hệ giữa bảo tồn di sản với phát triển bền vững.

Qua đó, hội thảo khẳng định rằng công nghệ cần được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với con người, tri thức, văn hóa, giáo dục và xã hội; việc ứng dụng công nghệ phải đồng thời hướng đến nâng cao chất lượng tri thức, bảo đảm trách nhiệm xã hội và phát huy giá trị văn hóa.

Các kết quả nghiên cứu được tuyển chọn và công bố trong kỷ yếu Khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2026./.