Thời gian gần đây, giá vàng liên tục “nhảy múa”, kéo theo tâm lý lo lắng của nhiều người sợ rằng số tiền mình nắm giữ có thể “bốc hơi” theo từng biến động của thị trường vàng. Hiện tượng dòng người xếp hàng dài trước các cửa hàng vàng đã không còn xa lạ, đặc biệt là ở những thành phố lớn. Tuy nhiên, khi lượng “cầu” tăng cao trong khi “cung” không kịp đáp ứng, thị trường xuất hiện hình thức mua bán vàng qua “giấy hẹn”. Theo đó, người mua phải thanh toán trước, thậm chí 100% giá trị nhưng nhận vàng sau cả tháng, thậm chí nhiều tháng.

Trước việc cơ quan chức năng làm việc với một cơ sở kinh doanh vàng có tiếng tại Hà Nội, không ít người dân lo lắng khi bỏ ra số tiền lớn nhưng chỉ cầm trên tay một tờ giấy hẹn. Anh Minh, một người dân tại Hà Nội chia sẻ: “Mình mua vàng nhưng không được nhận ngay, chỉ có giấy hẹn. Lỡ có biến động giá hoặc cửa hàng không giao thì rất khó xử. Tiền thì đã trả, mà vàng chưa cầm trong tay”.

Chị Thanh ở thành phố Hồ Chí Minh cũng bày tỏ: "Mình bỏ ra cả vài trăm triệu, chỉ nhận được giấy hẹn, lo lắm vì có vấn đề gì là mất trắng. Mình không hiểu có rủi ro gì không? Pháp luật có cho phép không?". Những lo ngại này không phải không có cơ sở, bởi thực tế đã từng xảy ra trường hợp doanh nghiệp bị khởi tố hình sự liên quan đến việc mua bán vàng “trên giấy”.

Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường – Văn phòng Luật sư Chính Pháp nhìn nhận: Mua bán vàng là một giao dịch dân sự phổ biến, vừa là hình thức trao đổi, tích lũy tài sản, vừa là hoạt động kinh doanh của nhiều doanh nghiệp. Các bên có thể thỏa thuận bằng lời nói hoặc bằng văn bản; thông thường, giao dịch diễn ra theo nguyên tắc “tiền trao cháo múc”. “Tuy nhiên, khi khách hàng đã thanh toán mà chưa nhận vàng thì rủi ro rõ ràng nghiêng về phía người mua. Giá vàng có thể biến động và trong trường hợp bên bán gặp vấn đề pháp lý, tài sản bị kê biên, tịch thu hoặc không còn khả năng giao vàng, thì người mua sẽ vào thế bất lợi, thậm chí là ‘cầm đằng lưỡi’”, luật sư Cường nói.

Ở góc độ pháp lý, Luật sư Trần Tuấn Anh – Giám đốc Công ty Luật Minh Bạch cho rằng, cần nhìn nhận đúng bản chất của loại hình giao dịch này. Theo quy định của Bộ luật Dân sự, hợp đồng mua bán hàng hóa được xác lập trên cơ sở tự do thỏa thuận giữa các bên; trong đó, vàng được coi là một loại hàng hóa đặc biệt. “Pháp luật không cấm việc “trả tiền trước – nhận hàng sau”. Nếu các bên thực hiện đúng cam kết thì đây vẫn là hoạt động kinh doanh bình thường”, luật sư Trần Tuấn Anh nhấn mạnh.

Trên thực tế, không chỉ riêng vàng, nhiều loại hàng hóa khác như ô tô, bất động sản… cũng áp dụng hình thức đặt cọc, thanh toán trước và nhận hàng sau, thậm chí thời gian chờ có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí cả năm. Vấn đề cốt lõi nằm ở mức độ tin cậy và khả năng thực hiện cam kết của bên bán. “Các bên có quyền tự do thỏa thuận về nội dung hợp đồng, thời điểm giao vàng và phương thức thanh toán. Tuy nhiên, nếu bên bán bội tín, không thực hiện đúng nghĩa vụ, thì quan hệ này sẽ trở thành tranh chấp dân sự hoặc tranh chấp kinh doanh thương mại. Khi đó, bên mua có quyền khởi kiện để yêu cầu thực hiện nghĩa vụ hoặc bồi thường thiệt hại”, luật sư Trần Tuấn Anh cho biết.

Một điểm đáng chú ý, trong nhiều trường hợp, giao dịch mua vàng qua giấy hẹn có thể được xem là hợp đồng đặt cọc, nếu các bên không có thỏa thuận khác. Khi đó, quyền và nghĩa vụ của các bên sẽ được xử lý theo quy định về đặt cọc trong Bộ luật Dân sự. Người mua có quyền yêu cầu hoàn trả tiền đặt cọc; việc có phát sinh phạt cọc hay không phụ thuộc vào nội dung thỏa thuận cụ thể giữa các bên.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều đơn thuần là quan hệ dân sự. Trước sự việc có doanh nghiệp đã bị khởi tố hình sự vì bán vàng trên giấy, luật sư Trần Tuấn Anh phân tích: Ranh giới pháp lý sẽ thay đổi nếu doanh nghiệp không có vàng, không có nguồn cung nhưng vẫn ký giấy hẹn và nhận tiền để sử dụng tiền thu được của khách hàng vào những mục đích khác. “Khi đó, nếu cơ quan chức năng xác định doanh nghiệp đã sử dụng tiền của khách sai mục đích, không dùng để mua vàng mà chuyển sang hoạt động khác, thì có thể phát sinh dấu hiệu vi phạm hình sự. Người mua hoàn toàn có quyền gửi đơn đến cơ quan công an để yêu cầu xác minh dòng tiền”, luật sư Trần Tuấn Anh bày tỏ.

Có thể thấy, về bản chất, giao dịch mua bán vàng qua giấy hẹn vẫn là một quan hệ dân sự hợp pháp nếu các bên thực hiện đúng cam kết. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường biến động mạnh, rủi ro luôn hiện hữu – đặc biệt khi tính minh bạch và năng lực tài chính của bên bán không được đảm bảo.

Luật sư Đặng Văn Cường phân tích: Trong các loại giao dịch dân sự thì mua bán vàng là giao dịch đòi hỏi uy tín cao bởi giá trị tài sản lớn và thói quen trong kinh doanh khiến cho việc mua bán vàng đặt cao chữ tín. Bởi vậy thời gian qua không ít những trường hợp khách mua vàng thanh toán tiền nhưng chưa nhận vàng. Đó là do niềm tin với bên bán. Pháp luật cho phép các bên tự do thỏa thuận, nhưng sự tự do đó luôn đi kèm với trách nhiệm và rủi ro. Vì vậy, người dân cần thận trọng, lựa chọn các doanh nghiệp uy tín, có năng lực thực sự, đồng thời đọc kỹ các điều khoản hợp đồng trước khi giao dịch.

“Pháp luật không cấm, nhưng người tham gia giao dịch cần tự bảo vệ mình bằng sự hiểu biết và lựa chọn đúng đắn”, luật sư Đặng Văn Cường nhấn mạnh./.