Đấu thầu thuốc và thiết bị y tế: Không để quyền tự chủ trở thành kẽ hở

Tình trạng thiếu thuốc, vật tư y tế tại một số cơ sở khám chữa bệnh từng khiến người bệnh gặp khó khăn, thậm chí phải tự mua thuốc, vật tư bên ngoài để phục vụ điều trị. Một trong những nguyên nhân được cơ quan quản lý và các đại biểu Quốc hội đề cập là những vướng mắc trong quá trình mua sắm, đấu thầu, cùng tâm lý e ngại, sợ sai của một bộ phận cán bộ thực hiện.

Thực tế này cho thấy, nếu quy trình đấu thầu kéo dài, thiếu cơ chế xử lý linh hoạt, bệnh viện khó chủ động bảo đảm nguồn cung phục vụ người bệnh. Tuy nhiên, tháo gỡ vướng mắc không có nghĩa là nới lỏng kiểm soát, bởi những bất cập trong đấu thầu cũng có thể tạo kẽ hở cho hành vi thông đồng, nâng giá, gây thất thoát ngân sách.

Tại phiên thảo luận về dự thảo sửa đổi toàn diện Luật Đấu thầu, nhiều đại biểu Quốc hội đã tập trung góp ý các quy định liên quan đến mua sắm thuốc, vật tư và thiết bị y tế, với yêu cầu vừa tạo thuận lợi cho các cơ sở khám chữa bệnh, vừa bảo đảm công khai, minh bạch.

Không chỉ chọn giá thấp, phải tính hiệu quả sử dụng thiết bị

Đề cập đến việc lựa chọn nhà thầu cung cấp thiết bị y tế, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn TP.HCM) cho rằng, giá mua ban đầu không thể là tiêu chí duy nhất để đánh giá hiệu quả của một gói thầu.

Theo đại biểu, với thiết bị y tế, nếu chỉ lựa chọn mức giá thấp nhất mà không tính đến chi phí vận hành, hóa chất, vật tư tiêu hao, bảo trì, sửa chữa và hiệu chuẩn trong suốt quá trình sử dụng, cơ sở y tế có thể phải trả chi phí cao hơn về lâu dài.

Đại biểu đề nghị đối với những gói thầu có chi phí vận hành, bảo trì hoặc vật tư tiêu hao lớn, cần quy định bắt buộc đánh giá tổng chi phí trong suốt vòng đời thiết bị. Các tiêu chí kỹ thuật, chất lượng và chi phí phải đo lường được, gắn trực tiếp với nhu cầu sử dụng thực tế.

Một vấn đề khác được đại biểu lưu ý là việc xây dựng các yêu cầu về cấu hình, thông số kỹ thuật trong hồ sơ mời thầu. Nếu những yêu cầu này được đưa ra quá cụ thể, thiếu căn cứ chuyên môn hoặc không bảo đảm tính trung lập, có thể khiến các sản phẩm tương đương về chất lượng, công năng không có cơ hội tham gia dự thầu. Thậm chí, việc thiết kế tiêu chí theo đặc điểm riêng của một dòng sản phẩm hoặc nhà sản xuất có thể tạo lợi thế cho một nhà cung cấp nhất định, làm giảm tính cạnh tranh và ảnh hưởng đến hiệu quả lựa chọn nhà thầu.

Vì vậy, đại biểu đề nghị ưu tiên mô tả thiết bị theo công năng, hiệu năng, tiêu chuẩn chất lượng và mục đích sử dụng. Việc nêu nhãn hiệu, xuất xứ cần có căn cứ rõ ràng về tính tương thích, an toàn hoặc yêu cầu chuyên môn; đồng thời phải chấp nhận sản phẩm tương đương nếu đáp ứng đầy đủ tiêu chí đã công bố.

Minh bạch giá, phân định rõ trách nhiệm để ngăn ngừa tiêu cực

Những yêu cầu về minh bạch giá, bảo đảm cạnh tranh và kiểm soát chặt chẽ các tiêu chí kỹ thuật trong đấu thầu không chỉ là vấn đề hoàn thiện quy định pháp luật, mà còn xuất phát từ những bất cập đã được phát hiện trong thực tế mua sắm thiết bị y tế. Khi giá cả thiếu minh bạch, tiêu chí đấu thầu không bảo đảm tính khách quan, nguy cơ nâng giá thiết bị, hạn chế cạnh tranh và gây thất thoát ngân sách có thể xảy ra.

Một vụ việc tại Bình Thuận là ví dụ. Tháng 2/2025, cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng liên quan đến việc mua sắm thiết bị y tế, máy thở tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh. Theo kết quả xác minh được công bố, ba gói thầu có tổng giá trị hơn 24,2 tỷ đồng, trong khi giá mua vào của doanh nghiệp cung cấp chỉ khoảng 12,4 tỷ đồng. Gia chênh lệch lên tới gần 12 tỷ đồng. Đáng chú ý, cơ quan chức năng còn phát hiện dấu hiệu bất thường trong việc xây dựng tiêu chí hồ sơ mời thầu, có khả năng hạn chế sự tham gia của các nhà thầu khác.

Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện quy trình mà còn phải thiết lập cơ chế kiểm soát giá và trách nhiệm của từng cá nhân tham gia đấu thầu.

Đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn Gia Lai) đề nghị có cơ chế đàm phán giá được kiểm soát đối với những thiết bị chỉ có một hoặc hai chủng loại đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Việc đàm phán cần dựa trên đánh giá chuyên môn độc lập, đối chiếu dữ liệu giá trong nước và quốc tế trong điều kiện tương đồng.

Đại biểu cũng nhấn mạnh cần phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong quy trình đấu thầu, từ người đề xuất nhu cầu, lập hồ sơ, tổ chuyên gia đánh giá đến người thẩm định và phê duyệt. Ý kiến chuyên môn và ý kiến bảo lưu của từng cá nhân cần được ghi nhận đầy đủ, tránh tình trạng quy trách nhiệm chung cho tập thể hoặc đùn đẩy trách nhiệm giữa các khâu.

Cùng quan tâm đến vấn đề minh bạch giá, đại biểu Lê Thị Thanh Lam (Đoàn Cần Thơ) đề nghị Bộ Y tế xây dựng, công khai cơ sở dữ liệu tham chiếu giá thuốc, thiết bị y tế nhập khẩu và giá trúng thầu tại các nước trong khu vực. Đây sẽ là căn cứ để các hội đồng đàm phán giá có thêm thông tin đánh giá mức giá hợp lý, hạn chế tình trạng các cơ sở y tế lúng túng, e ngại khi thực hiện mua sắm.

Trao quyền chủ động nhưng không buông lỏng kiểm soát

Ở góc độ tổ chức mua sắm, đại biểu Nguyễn Hồng Việt (Đoàn Hưng Yên) cho rằng, cần hài hòa giữa quyền tự chủ của các bệnh viện và hiệu quả của cơ chế mua sắm tập trung. Từ thực tiễn tại Bệnh viện Y học cổ truyền Thái Bình, tỉnh Hưng Yên, đại biểu nhận thấy đấu thầu tập trung thuốc giúp thống nhất giá trên toàn tỉnh, giảm chi phí tư vấn, tăng tính công khai, minh bạch và có thể điều tiết nguồn cung giữa các cơ sở y tế.

Tuy nhiên, để tránh tình trạng thiếu thuốc khi mua sắm tập trung chưa có kết quả đấu thầu, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế cho phép cơ sở y tế chủ động mua sắm trong thời gian tối đa 12 tháng. Đây là giải pháp nhằm bảo đảm hoạt động khám chữa bệnh không bị gián đoạn bởi những vướng mắc về thủ tục.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung cũng lưu ý, quyền tự chủ trong mua sắm phải đi cùng căn cứ lựa chọn, chuẩn giá và trách nhiệm giải trình. Đối với những khoản mua sắm không áp dụng Luật Đấu thầu theo cơ chế đặc thù, vẫn cần bảo đảm công khai, minh bạch, chất lượng chuyên môn, hiệu quả và lưu trữ hồ sơ để phục vụ kiểm tra, giám sát.

Có thể thấy, bài toán đấu thầu thiết bị y tế không đơn thuần là lựa chọn được nhà cung cấp với mức giá thấp nhất. Điều quan trọng là bệnh viện phải mua được thiết bị phù hợp với nhu cầu điều trị, có nguồn vật tư đi kèm ổn định, chi phí vận hành hợp lý và được đưa vào sử dụng hiệu quả.

Một cơ chế đấu thầu tốt phải đồng thời giải quyết được hai yêu cầu: không để những rào cản thủ tục khiến bệnh viện thiếu thuốc, thiếu thiết bị phục vụ người bệnh; cũng không để quyền tự chủ trở thành kẽ hở cho việc nâng giá, thông đồng hay lợi dụng chính sách. Bởi suy cho cùng, hiệu quả của hoạt động đấu thầu phải được đo bằng chất lượng chăm sóc sức khỏe và quyền lợi thực tế của người bệnh.