Một thế hệ không nicotine: Mục tiêu mới trong cuộc chiến chống thuốc lá

Đề xuất cấm những người sinh từ ngày 1/1/2010 trở về sau mua và sử dụng thuốc lá đang trở thành chủ đề thu hút sự quan tâm của dư luận. Nhiều ý kiến cho rằng đây là một chính sách mạnh tay chưa từng có. Một số khác lại đặt vấn đề về tính khả thi cũng như quyền lựa chọn cá nhân.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia y tế, nếu chỉ nhìn đề xuất này dưới góc độ quyền cá nhân thì có thể chúng ta đang bỏ qua câu hỏi quan trọng hơn: Việt Nam sẽ phải trả giá thế nào nếu tiếp tục để các thế hệ trẻ bước vào vòng xoáy nghiện nicotine như nhiều thế hệ trước?

Tác động của thuốc lá đã vượt xa phạm vi của một lựa chọn cá nhân.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai, thành viên Hội đồng tư vấn phòng, chống tác hại của thuốc lá, riêng thuốc lá truyền thống đang gây ra hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Con số này cao gấp nhiều lần số người tử vong vì tai nạn giao thông.

Đáng chú ý, trong số đó có hơn 18.000 người không hút thuốc nhưng vẫn tử vong do thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc từ người khác.

Thuốc lá liên quan đến hàng chục nhóm bệnh nguy hiểm, từ ung thư phổi, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, bệnh tim mạch, đột quỵ cho đến nhiều bệnh lý mạn tính khác. Không chỉ tạo ra gánh nặng cho hệ thống y tế, thuốc lá còn gây thiệt hại kinh tế rất lớn cho gia đình và xã hội.

"Nếu nhìn một cách tổng thể thì Việt Nam đang chịu thiệt hại trên mọi phương diện vì thuốc lá", TS.BS Nguyễn Trung Nguyên nhận định.

Nếu như trước đây, mối quan tâm chủ yếu là làm sao giúp người trưởng thành bỏ thuốc lá thì hiện nay, các chuyên gia lại đặc biệt lo ngại về một vấn đề khác: sự xuất hiện của lớp người nghiện nicotine mới.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, nhiều tài liệu nội bộ của các tập đoàn thuốc lá quốc tế từ nhiều thập kỷ trước đã cho thấy thanh thiếu niên luôn được xem là nhóm khách hàng mục tiêu.

Lý do rất đơn giản: phần lớn người hút thuốc bắt đầu sử dụng từ khi còn rất trẻ. Một khi đã hình thành sự phụ thuộc nicotine, họ có thể trở thành khách hàng trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.

Chính vì vậy, thay vì chỉ bán một sản phẩm, ngành công nghiệp thuốc lá luôn tìm cách xây dựng hình ảnh, lối sống và xu hướng tiêu dùng hướng tới giới trẻ.

Sự xuất hiện của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hay các sản phẩm nicotine thế hệ mới càng khiến chiến lược này trở nên hiệu quả hơn.

Thiết kế giống các thiết bị công nghệ, hàng trăm hương vị khác nhau, màu sắc bắt mắt cùng những lời quảng cáo như "ít độc hại hơn", "giảm căng thẳng", "giúp thư giãn" khiến nhiều người trẻ tiếp cận nicotine mà không nhận thức đầy đủ đây là một chất gây nghiện mạnh.

Trong khi đó, việc mua các sản phẩm này trên môi trường mạng vẫn diễn ra khá dễ dàng. Chỉ với vài thao tác trên mạng xã hội, thuốc lá điện tử có thể được chuyển đến tay học sinh hoặc sinh viên mà gần như không gặp bất kỳ rào cản nào về độ tuổi.

Nicotine: Cái bẫy đằng sau tâm lý "thử một lần cho biết"

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều người trẻ chủ quan là cho rằng nicotine chỉ gây nghiện nhẹ, tương tự như cà phê.

Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa, TS.BS Nguyễn Trung Nguyên khẳng định nicotine vừa là chất độc, vừa là chất gây nghiện mạnh. Khi đi vào cơ thể, nicotine tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, kích thích giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn, dễ chịu hoặc thư giãn trong thời gian ngắn.

Nhưng chính cảm giác đó lại là khởi đầu của sự phụ thuộc. Người sử dụng rất nhanh chóng hình thành nhu cầu lặp lại hành vi hút thuốc. Khi thiếu nicotine, cơ thể xuất hiện các biểu hiện như mệt mỏi, giảm tập trung, bứt rứt, khó chịu và thôi thúc tiếp tục sử dụng.

Đặc biệt, đối với thanh thiếu niên nhóm tuổi có não bộ vẫn đang phát triển, nguy cơ lệ thuộc vào nicotine còn cao hơn người trưởng thành. Đây là lý do khiến rất nhiều người bước vào thuốc lá chỉ bằng tâm lý tò mò, nhưng sau đó phải mất nhiều năm hoặc thậm chí cả cuộc đời để cố gắng thoát khỏi sự phụ thuộc.

Thực tế cho thấy tỷ lệ cai thuốc lá thành công hiện vẫn còn khá thấp. Nhiều người chỉ quyết tâm bỏ thuốc khi sức khỏe đã bị tổn hại nghiêm trọng.

Những bệnh nhân tuổi teen trong phòng cấp cứu

Tại Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai, các bác sĩ đã tiếp nhận nhiều trường hợp thanh thiếu niên nhập viện liên quan đến thuốc lá điện tử.

Có những bệnh nhân mới 16-17 tuổi nhưng đã xuất hiện dấu hiệu tổn thương phổi, suy giảm chức năng hô hấp hoặc các rối loạn liên quan đến nicotine. Đáng chú ý, không ít trường hợp ban đầu chỉ sử dụng thuốc lá điện tử nhưng sau đó chuyển sang kết hợp với thuốc lá nung nóng và thuốc lá truyền thống.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, nhiều em còn rất trẻ nhưng kết quả kiểm tra chức năng hô hấp đã cho thấy những tổn thương vốn thường gặp ở người lớn tuổi hoặc người hút thuốc lâu năm.

Trong nhiều năm qua, các chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá chủ yếu tập trung vào việc giảm tỷ lệ hút thuốc và hỗ trợ cai nghiện. Tuy nhiên, theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, trên thực tế việc cai thuốc là quá trình rất khó khăn. Trong khi đó, ngành công nghiệp thuốc lá liên tục tìm cách thu hút người sử dụng mới để thay thế những người đã bỏ thuốc hoặc tử vong do bệnh tật. Điều đó khiến cuộc chiến chống thuốc lá luôn ở trong tình trạng "đuổi theo hậu quả".

Chính vì vậy, nhiều quốc gia trên thế giới đang chuyển sang chiến lược mới: không chỉ giảm số người hút thuốc hiện tại mà còn ngăn chặn sự xuất hiện của những người hút thuốc trong tương lai.

Đề xuất cấm những người sinh từ năm 2010 trở về sau mua và sử dụng thuốc lá được xem là một bước đi theo hướng này. Mục tiêu không phải là tạo ra thêm các hình thức xử phạt, mà là từng bước hình thành một thế hệ không tiếp xúc với thuốc lá ngay từ đầu. Đây là cách tiếp cận mang tính phòng ngừa, chủ động và bền vững hơn so với việc cai nghiện nicotine sau này.

Một quyết định cho tương lai

Đề xuất xây dựng "thế hệ Việt Nam không khói thuốc" sẽ tiếp tục được thảo luận trong thời gian tới. Nhưng điều gần như không còn tranh cãi là những tổn hại mà thuốc lá đang gây ra mỗi ngày đối với sức khỏe cộng đồng.

Nếu không có các biện pháp đủ mạnh ngay từ hôm nay, Việt Nam có thể phải đối mặt với một thế hệ mới lệ thuộc nicotine trong 10 đến 20 năm tới, cùng những gánh nặng ngày càng lớn về y tế, kinh tế và chất lượng dân số.

Theo TS.BS Nguyễn Trung Nguyên, bảo vệ những người sinh sau năm 2010 khỏi thuốc lá không chỉ là nhiệm vụ của ngành y tế mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Bởi xét đến cùng, mục tiêu của chính sách này không đơn thuần là một lệnh cấm. Đó là nỗ lực để trao lại cho thế hệ tương lai một môi trường sống lành mạnh hơn, nơi các em không phải bắt đầu tuổi trưởng thành bằng sự phụ thuộc vào nicotine.