Radio
Podcast
Multimedia
Anh Trần Cảnh Toàn, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, đã chuyển sang nước ngọt không đường hơn một năm nay. “Trước uống nước ngọt nhiều quá, sợ béo nên đổi sang loại này. Còn giảm cân thì chắc cũng có, mà thấy cũng không khác mấy. Được cái uống vẫn thấy ngọt, đỡ thèm”, anh Toàn chia sẻ.
Nhiều phụ huynh cũng chọn nước ngọt “zero” cho con vì tin là ít hại hơn. Chị Hà Thanh Tú, sống tại Đà Nẵng, mẹ của hai con nhỏ, cho biết: “Con nhà em cứ đi siêu thị là đòi nước ngọt, không cho thì khóc. Nên em chọn loại zero, nghĩ là không đường thì đỡ sâu răng, đỡ béo. Còn có ảnh hưởng gì không thì thật ra em cũng chưa tìm hiểu”.
Vị ngọt trong các sản phẩm “không đường” đến từ chất tạo ngọt, hay còn gọi là đường hóa học. Vậy chất tạo ngọt có an toàn, “không calo” có đồng nghĩa với giảm cân, và dùng thế nào cho đúng? PGS.TS Nguyễn Quang Dũng, Trưởng Bộ môn Dinh dưỡng và An toàn thực phẩm thuộc Viện Đào tạo Y học Dự phòng và Y tế công cộng, Trường Đại học Y Hà Nội đã phân tích những vấn đề này.
Tự nhiên hay tổng hợp, an toàn nằm ở liều lượng
Theo PGS Nguyễn Quang Dũng, “đường ăn kiêng” thực chất gồm ba nhóm. Nhóm có nguồn gốc tự nhiên chiết xuất từ cỏ ngọt, quả la hán, ngọt hơn đường nhiều lần nhưng ít năng lượng. Nhóm tổng hợp như aspartame, sucralose, saccharin có độ ngọt rất cao, gần như không cung cấp năng lượng. Nhóm đường rượu như sorbitol, xylitol, maltitol vẫn cung cấp năng lượng và ảnh hưởng tới đường huyết, nhưng không mạnh như đường thông thường.
Nhiều người mặc định loại tự nhiên an toàn hơn. Chuyên gia cho rằng không phải vậy: “Chất tạo ngọt có nguồn gốc tự nhiên không mặc nhiên an toàn hơn chất tạo ngọt tổng hợp”. An toàn thực phẩm được đánh giá dựa trên bản chất hóa học, dữ liệu độc tính, liều lượng và thời gian sử dụng. Ngay cả cỏ ngọt hay quả la hán, nếu nhiễm chất độc trong quá trình trồng trọt, chế biến, vẫn có thể gây hại.
Với nhiều chất tạo ngọt được phép sử dụng, cơ quan chuyên môn đã đặt ra mức tiêu thụ chấp nhận được hằng ngày. Vì vậy, điều cần xem là sản phẩm có được phép lưu hành hay không, thành phần thực tế là gì và mình dùng bao nhiêu, chứ không phải nhãn ghi “tự nhiên” hay “nhân tạo”. Riêng người mắc bệnh PKU (phenylketon niệu)-một rối loạn chuyển hóa di truyền hiếm gặp thì cần tránh aspartame.
Cũng chính vì phụ thuộc vào liều lượng, các thông tin về tác hại lâu dài của chất tạo ngọt cần được nhìn nhận thận trọng. Một số nghiên cứu ghi nhận người dùng nhiều chất tạo ngọt có tỷ lệ mắc đái tháo đường type 2, bệnh tim mạch hoặc tử vong cao hơn. Tuy nhiên, đó mới là mối liên quan thống kê, chưa phải quan hệ nhân quả: người thừa cân hoặc đã mắc đái tháo đường thường chủ động chuyển sang đồ uống ăn kiêng, nên nhóm này mắc bệnh nhiều hơn chưa chắc là do đồ uống.
Với erythritol, một loại đường rượu, nghiên cứu trên tạp chí Nature Medicine năm 2023 ghi nhận mối liên quan giữa nồng độ chất này trong máu với nguy cơ biến cố tim mạch. Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy erythritol có thể làm tăng hoạt tính tiểu cầu, liên quan đến hình thành huyết khối. Theo PGS Nguyễn Quang Dũng, đây là những nghiên cứu nhỏ, chưa đủ để kết luận dùng erythritol ở mức thông thường gây nhồi máu cơ tim hay đột quỵ.
Với aspartame, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp vào nhóm 2B, tức có thể gây ung thư cho người nhưng bằng chứng còn hạn chế. Trong khi đó, Ủy ban Chuyên gia FAO/WHO về Phụ gia thực phẩm (JECFA), cơ quan này đánh giá nguy cơ theo mức phơi nhiễm thực tế, vẫn giữ mức tiêu thụ chấp nhận được hằng ngày là 40 mg/kg cân nặng. “Từ góc độ sức khỏe cộng đồng, chúng ta không cần hoang mang trước mọi thông tin về chất tạo ngọt, nhưng cũng không nên sử dụng chúng một cách tùy tiện”, PGS Nguyễn Quang Dũng nói.
“Không đường” không có nghĩa là không béo, không tăng đường huyết
Trường hợp anh Trần Cảnh Toàn, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, đổi sang nước ngọt không đường mà cân nặng của anh “không khác mấy”, không hiếm gặp. Theo PGS Nguyễn Quang Dũng, cân nặng phụ thuộc vào cân bằng giữa năng lượng ăn vào và năng lượng tiêu hao trong thời gian dài. Bỏ một lon nước ngọt có đường mỗi ngày có thể giúp giảm cân, nhưng nếu lại ăn thêm bánh, đồ chiên rán hay tăng khẩu phần ở bữa khác thì mục tiêu sẽ không đạt được.
Người tiêu dùng cũng dễ nhầm chất tạo ngọt gần như không có calo với thực phẩm được quảng cáo “không đường”. Một chiếc bánh quy không đường vẫn có thể làm từ bột mì, nhiều chất béo. Tinh bột trong bánh được phân giải thành glucose, vẫn sinh năng lượng và làm tăng đường máu. Một số sản phẩm dùng maltitol hoặc đường rượu khác cũng vẫn cung cấp năng lượng.
Các nghiên cứu can thiệp cho thấy thay đồ uống có đường bằng đồ uống dùng chất tạo ngọt có thể giảm lượng đường và năng lượng nạp vào, nhưng chủ yếu trong thời gian ngắn. Lợi ích kiểm soát cân nặng lâu dài chưa được khẳng định. Năm 2023, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị cộng đồng không nên dùng chất tạo ngọt không đường như một giải pháp kiểm soát cân nặng hay phòng bệnh không lây nhiễm. Khuyến nghị này không áp dụng cho người đã mắc đái tháo đường.
Với người bệnh đái tháo đường, thay đường bằng chất tạo ngọt có thể hữu ích, nhất là với người quen uống nước ngọt, trà, cà phê pha nhiều đường. Hướng dẫn năm 2026 của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) cho phép người bệnh dùng chất tạo ngọt không năng lượng ở mức vừa phải, trong ngắn hạn, để giảm tổng lượng carbohydrate và năng lượng, nhưng nước lọc vẫn là lựa chọn ưu tiên.
PGS Nguyễn Quang Dũng cảnh báo, sai lầm nguy hiểm là nghĩ đã dùng chất tạo ngọt thì có thể ăn uống thoải mái hoặc lơ là điều trị. Người bệnh vẫn cần kiểm soát tổng lượng carbohydrate, phân bổ hợp lý giữa các bữa, chọn thực phẩm giàu chất xơ, giữ cân nặng phù hợp và tuân thủ điều trị. “Muốn giảm cân bền vững phải kiểm soát tổng năng lượng cả ngày, chứ không phải chỉ lượng đường trong một sản phẩm”, chuyên gia nhấn mạnh.
Thận trọng với trẻ nhỏ, đọc kỹ bao bì
Với trẻ em nước ngọt “zero” có thể ít đường và năng lượng hơn nước ngọt thông thường, nhưng không nên trở thành thói quen hằng ngày. Theo PGS Nguyễn Quang Dũng, trẻ quen với vị ngọt đậm, dù không đường, vẫn duy trì sở thích đồ ngọt. Bằng chứng về tác động lâu dài của chất tạo ngọt ở trẻ còn hạn chế, vì vậy, nước lọc nên là đồ uống chính của trẻ, có thể kết hợp sữa không đường phù hợp với độ tuổi.
Với phụ nữ mang thai, một số chất tạo ngọt được đánh giá là an toàn trong điều kiện cho phép, nhưng thai phụ không cần chủ động dùng thường xuyên. Điều quan trọng là khẩu phần đủ dinh dưỡng. Nếu mắc đái tháo đường thai kỳ, việc dùng chất tạo ngọt cần cân nhắc trong tổng thể chế độ ăn, theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Chất tạo ngọt còn có mặt trong sữa chua, nước tăng lực, kẹo cao su, thậm chí siro thuốc, viên nhai. Vì thế, theo chuyên gia, cần phân biệt ba khái niệm trên nhãn: “không thêm đường” là nhà sản xuất không bổ sung đường; “không đường” vẫn có thể chứa tinh bột; còn “không năng lượng” chỉ là thông tin về mức năng lượng, không có nghĩa sản phẩm tốt hơn về mọi mặt. Khi đọc nhãn, người tiêu dùng nên chú ý:
Tổng lượng carbohydrate: đặc biệt quan trọng với người đái tháo đường, không chỉ nhìn dòng “đường”.
Năng lượng mỗi khẩu phần: bao nhiêu kcal, khẩu phần có trọng lượng bao nhiêu.
Danh sách thành phần: các tên như aspartame, sucralose, saccharin, acesulfame K, sorbitol, xylitol cho biết sản phẩm có dùng chất tạo ngọt hay đường rượu.
Chất béo bão hòa, natri: sản phẩm không đường vẫn có thể bất lợi cho người cần kiểm soát huyết áp, mỡ máu.
Người có bệnh lý cần tránh một thành phần nào đó nên đọc kỹ tờ hướng dẫn thuốc và hỏi nhân viên y tế. Người đái tháo đường nên theo dõi đường huyết khi dùng sản phẩm mới. “Đừng chỉ đọc dòng chữ không đường ở mặt trước bao bì, hãy đọc bảng thành phần dinh dưỡng, danh sách nguyên liệu ở mặt sau. Một sản phẩm tốt cho sức khỏe phải được đánh giá trên tổng thể, chứ không phải chỉ vì nó không chứa đường”, PGS Nguyễn Quang Dũng khuyến cáo.
