Radio
Podcast
Multimedia
Khu vực châu Á - Thái Bình Dương là nơi hội tụ những nền văn hóa đa dạng, từ di sản lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống đến phong tục, tập quán, ẩm thực và lối sống của các cộng đồng. Sự đa dạng ấy không chỉ tạo nên bản sắc riêng của mỗi nền kinh tế thành viên APEC mà còn là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch, làm nên sức hấp dẫn khác biệt của mỗi điểm đến.
Trong xu hướng du lịch ngày càng hướng tới khám phá và trải nghiệm văn hóa bản địa, du khách không chỉ tìm kiếm cảnh quan đẹp hay dịch vụ hấp dẫn mà còn mong muốn được hòa mình vào đời sống, tìm hiểu những câu chuyện và cảm nhận nét văn hóa riêng của cộng đồng địa phương.
Thực tế tại nhiều điểm đến trong khu vực cho thấy, bản sắc văn hóa chính là yếu tố làm nên những trải nghiệm khó có thể thay thế. Nếu Hội An của Việt Nam hấp dẫn du khách bởi kiến trúc phố cổ, nghề thủ công, ẩm thực và các hoạt động văn hóa truyền thống thì Bali của Indonesia lại tạo dấu ấn bằng sự kết hợp giữa văn hóa cộng đồng, kiến trúc, tín ngưỡng, nghệ thuật và cảnh quan bản địa. Tại Hàn Quốc, những làng văn hóa truyền thống cũng thu hút du khách nhờ việc bảo tồn kiến trúc, phong tục, nghệ thuật và tổ chức các hoạt động trải nghiệm.
Từ di sản lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống đến phong tục, ẩm thực và lối sống, tất cả đều có thể trở thành nguồn lực để hình thành sản phẩm du lịch đặc trưng, gia tăng sức hấp dẫn và đóng góp vào phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, khai thác nguồn lực văn hóa như thế nào để vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa giữ được bản sắc vốn có là vấn đề cần được quan tâm.
Đánh thức nguồn lực văn hóa, tạo sinh kế cho cộng đồng
Tại Việt Nam, du lịch trải nghiệm văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số là một hướng đi giàu tiềm năng. Với 54 dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc sở hữu những giá trị văn hóa đặc sắc được hình thành và trao truyền qua nhiều thế hệ. Từ phong tục, tập quán, lễ hội, nghệ thuật dân gian đến tri thức bản địa, kiến trúc và ẩm thực, tất cả tạo nên nguồn tài nguyên phong phú để phát triển du lịch.
"Muốn nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào dân tộc thiểu số cần có những hành động cụ thể, trong đó quan trọng là biến các giá trị văn hóa truyền thống thành tài sản có giá trị kinh tế. Phát triển du lịch là một trong những hướng đi hiệu quả để hiện thực hóa mục tiêu này", TS Trịnh Ngọc Chung, Vụ trưởng Vụ Văn hóa dân tộc, Bộ VHTTDL nhấn mạnh.
Khi được tổ chức và khai thác phù hợp, du lịch có thể tạo thêm sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân, đồng thời đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với công chúng. Đây là mục tiêu kép: vừa góp phần chuyển hóa tài nguyên văn hóa thành sản phẩm có giá trị kinh tế, cải thiện đời sống cộng đồng, vừa lan tỏa bản sắc của các dân tộc tới du khách trong nước và quốc tế.
Tuy nhiên, tiềm năng văn hóa của các cộng đồng vẫn chưa được khai thác tương xứng. PGS.TS Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam cho rằng kho tàng văn hóa của 54 dân tộc ở Việt Nam cần được tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và đánh thức. "Mỗi tộc người đều có hệ giá trị văn hóa, tri thức riêng được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đây là nguồn lực quý giá, trong đó văn hóa chính là hồn cốt của phát triển du lịch bền vững".
Không đánh đổi bản sắc vì lợi ích trước mắt
Cơ hội phát triển du lịch từ nguồn lực văn hóa là rất lớn, nhưng để biến tiềm năng thành những sản phẩm có sức hút và giá trị lâu dài vẫn còn nhiều việc phải làm.
Một trong những thách thức lớn nhất là tìm được điểm cân bằng giữa khai thác du lịch và bảo tồn bản sắc. Nếu chỉ chạy theo nhu cầu thị trường hoặc lợi ích kinh tế trước mắt, những giá trị vốn làm nên sức hấp dẫn riêng của mỗi cộng đồng có thể bị sân khấu hóa, thương mại hóa hoặc biến đổi.
Chia sẻ về vấn đề này, PGS.TS Nguyễn Duy Thiệu, Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam nhấn mạnh nguyên tắc bảo tồn cần được đặt lên hàng đầu, không đánh đổi các giá trị văn hóa vì lợi ích trước mắt. Việc phát huy di sản phải hướng tới tính bền vững và mang lại lợi ích lâu dài cho cộng đồng.
"Để thực hiện điều đó, cần xây dựng chiến lược phát triển du lịch bền vững, kiểm soát quy mô và sức chứa của điểm đến; đầu tư vào du lịch cộng đồng có trách nhiệm; đào tạo kỹ năng để người dân địa phương tham gia hoạt động kinh doanh, nâng cao chất lượng dịch vụ nhưng vẫn giữ gìn bản sắc văn hóa. Cùng với đó là tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý, bảo tồn và quảng bá di sản".
GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh giá trị của văn hóa trong vai trò là nguồn tài nguyên đặc biệt. "Khác với nhiều nguồn tài nguyên thiên nhiên có thể cạn kiệt trong quá trình khai thác, các giá trị văn hóa nếu được phát huy đúng cách sẽ tiếp tục sinh sôi và lan tỏa. Vì vậy, cần có những phương thức phù hợp để khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên quý giá này".
Cộng đồng là chủ thể của bảo tồn và phát triển
Đối với Việt Nam, phát triển du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số đang mở ra nhiều cơ hội từ chính kho tàng văn hóa đặc sắc của các cộng đồng. Nhưng để những cơ hội ấy trở thành động lực phát triển thực chất, cần giải quyết đồng bộ các thách thức về cơ chế, nguồn lực, chất lượng sản phẩm và nguy cơ mai một bản sắc. Quan trọng hơn cả, người dân phải được tham gia chủ động vào quá trình phát triển và được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa của chính mình.
Khi cộng đồng thực sự là chủ thể bảo tồn và phát huy di sản, du lịch không chỉ tạo thêm sinh kế, thu nhập mà còn góp phần duy trì sức sống của văn hóa truyền thống. Đó cũng là cách để văn hóa tiếp tục hiện diện tự nhiên trong đời sống, được trao truyền qua các thế hệ thay vì chỉ tồn tại trong những hoạt động trình diễn phục vụ du khách.
Đây không chỉ là bài toán đặt ra với Việt Nam mà còn là mối quan tâm chung của nhiều nền kinh tế trong khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Sự đa dạng văn hóa là tài sản quý giá của APEC; vì vậy, các nền kinh tế thành viên cần tăng cường chia sẻ kinh nghiệm, kết nối sản phẩm du lịch văn hóa, thúc đẩy giao lưu và quảng bá bản sắc.
Bên cạnh việc xây dựng những sản phẩm du lịch có chiều sâu, chú trọng câu chuyện văn hóa, tri thức bản địa, nghề truyền thống và trải nghiệm chân thực, ứng dụng công nghệ số trong số hóa di sản, quảng bá điểm đến và phát triển du lịch thông minh cũng mở ra những cơ hội mới. Tuy nhiên, công nghệ cần được sử dụng như công cụ hỗ trợ, không thay thế trải nghiệm trực tiếp và tính xác thực của văn hóa.
Giá trị của du lịch không chỉ được đo bằng lượng khách hay doanh thu, mà còn ở những gì được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục phát triển sau mỗi mùa du lịch. Bảo tồn bản sắc văn hóa vì thế chính là nền tảng để du lịch tạo nên sức hấp dẫn lâu dài, mang lại sinh kế cho cộng đồng và góp phần khẳng định vị thế của mỗi nền văn hóa trong dòng chảy hội nhập APEC.
