Đòn bẩy cho nghệ thuật truyền thống

Từ bao đời nay, chèo, tuồng, cải lương, hát xoan, ca trù, quan họ, đờn ca tài tử… đã trở thành những di sản quý giá, kết tinh bản sắc văn hóa Việt Nam. Nhưng trong nhịp sống hiện đại, nghệ thuật truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức về khán giả, nguồn nhân lực và cơ chế phát triển.

Ngày 24/4/2026, Quốc hội khóa XVI đã thông qua Nghị quyết số 28 về phát triển văn hóa Việt Nam, mở ra nhiều cơ chế, chính sách đặc thù nhằm tạo động lực mới cho lĩnh vực văn hóa, trong đó nghệ thuật truyền thống được xác định là một trong những trọng tâm cần được bảo tồn và phát huy.

Những điểm mới đáng chú ý của Nghị quyết số 28 của Quốc hội liên quan đến nghệ thuật truyền thống:

Có thể nói, lần đầu tiên, nhiều cơ chế đặc thù dành cho nghệ thuật truyền thống được quy định rõ: từ đầu tư, đào tạo, đãi ngộ nghệ nhân đến bảo đảm thời lượng phát sóng và tăng cường quảng bá… Đây được xem là bước ngoặt quan trọng nhằm đưa nghệ thuật truyền thống bước vào giai đoạn phát triển mới.

Là người nhiều năm nghiên cứu và thực hành với các loại hình âm nhạc truyền thống, Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cho rằng, ý nghĩa lớn nhất của Nghị quyết 28 là tạo ra một cách nhìn mới và một hành lang mới cho sự phát triển văn hóa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Văn hóa không chỉ được nhìn như một lĩnh vực cần được bảo tồn, gìn giữ, mà còn được xác định là nguồn lực nội sinh, động lực cho sự phát triển đất nước.

Đối với nghệ thuật truyền thống, điều này đặc biệt quan trọng. Bởi lâu nay chúng ta thường nói nhiều đến bảo tồn chèo, tuồng, cải lương, ca trù, xẩm, quan họ, đờn ca tài tử… nhưng nếu chỉ bảo tồn theo nghĩa giữ lại những gì đã có thì di sản rất dễ trở thành một “bảo tàng sống” mà thiếu sức sống trong đời sống đương đại.

Điều nghệ thuật truyền thống cần là được bảo tồn để tiếp tục phát triển và được phát triển trên nền tảng của bảo tồn. Nghị quyết 28 mở ra điều kiện để chúng ta thực hiện cả hai việc đó: Có thêm nguồn lực, có cơ chế xã hội hóa, chuyển đổi số, phát triển công nghiệp văn hóa và quan trọng hơn là tạo điều kiện để văn hóa thực sự đi vào đời sống. Đây chính là điểm rất đáng mừng: Chúng ta không chỉ giữ di sản cho hôm nay, mà phải tạo điều kiện để di sản tiếp tục sống với các thế hệ mai sau.

Tuy nhiên, hiện nay nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đang đối mặt với bài toán thiếu lớp nghệ sĩ kế cận. Theo Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long thì Nghị quyết 28 mở ra một cơ hội rất đáng kể, nhưng cũng không nên kỳ vọng rằng chỉ một nghị quyết là có thể giải quyết ngay bài toán nhân lực. Bởi vấn đề của nghệ thuật truyền thống hiện nay không chỉ là “thiếu người”, mà là thiếu người trẻ có năng lực nghề nghiệp và có động lực theo nghề lâu dài.

Một bạn trẻ sẽ rất khó lựa chọn chèo, tuồng, xẩm hay ca trù nếu chúng ta chỉ nói với họ rằng đây là những giá trị quý cần phải bảo tồn. Họ cần thấy rằng theo nghề này có thể học được một nghề thực sự, có môi trường làm việc, có cơ hội biểu diễn, có thu nhập phù hợp và quan trọng là được xã hội trân trọng. Vì vậy, chính sách đào tạo và đãi ngộ cần được nhìn trong một chuỗi liên tục: Phát hiện năng khiếu - đào tạo - truyền nghề - tạo việc làm - tạo cơ hội biểu diễn - và tạo điều kiện để nghệ sĩ tiếp tục sáng tạo.

"Tôi đặc biệt kỳ vọng vào việc kết nối giữa các nghệ nhân, nghệ sĩ đang hoạt động với các cơ sở đào tạo và thế hệ trẻ. Nếu làm tốt được điều này, chúng ta không chỉ giữ được một làn điệu hay một kỹ thuật biểu diễn, mà giữ được cả mạch truyền nghề, tức là giữ được khả năng tái sinh của di sản" - Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cho biết.

Cũng theo Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long chuyển đổi số là một trong những chìa khóa quan trọng để đưa tinh thần của Nghị quyết 28 vào đời sống, đặc biệt đối với nghệ thuật truyền thống. Một câu xẩm được biểu diễn trên sân khấu có thể chỉ vài trăm người trực tiếp nghe. Nhưng khi được ghi hình, số hóa, giới thiệu trên các nền tảng phù hợp, nó có thể tiếp cận hàng nghìn, hàng vạn, thậm chí nhiều hơn nữa. Tuy nhiên, chuyển đổi số không đơn giản là đưa một video biểu diễn lên mạng mà cần số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu, lưu trữ các bản ghi quý, đồng thời tạo ra những nội dung mới phù hợp với cách tiếp nhận của công chúng hôm nay.

Và điều quan trọng là công nghệ phải phục vụ di sản chứ không thay thế di sản. Nếu làm tốt, công nghệ sẽ giúp chúng ta thực hiện đồng thời ba việc: Bảo tồn tốt hơn, quảng bá rộng hơn và tạo ra những phương thức sáng tạo mới trên nền tảng truyền thống. Đó chính là lúc chuyển đổi số không còn là một khẩu hiệu, mà trở thành một phương thức để di sản thực sự bước vào đời sống đương đại.

Nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long kỳ vọng, khi Nghị quyết 28 được triển khai đồng bộ, trong 5 đến 10 năm tới, nghệ thuật truyền thống sẽ được nhìn bằng một tâm thế khác. Và khi đó, mong nghệ thuật truyền thống không còn chỉ xuất hiện trong những dịp lễ, những chương trình kỷ niệm hay những sân khấu mang tính bảo tồn, mà trở thành một phần tự nhiên của đời sống văn hóa đương đại. Và quan trọng nhất, chúng ta không còn phải đặt câu hỏi: “Làm thế nào để cứu nghệ thuật truyền thống?”, mà chuyển sang câu hỏi: “Làm thế nào để nghệ thuật truyền thống phát triển và đóng góp vào đời sống văn hóa Việt Nam?”. Nếu làm được như vậy mới thực sự là thành công của Nghị quyết 28 đối với lĩnh vực này.

Giữa nhịp sống hiện đại, những làn điệu chèo, xẩm, ca trù hay quan họ, đườn ca tài tử…vẫn âm thầm chảy trong mạch nguồn văn hóa dân tộc. Nhưng để những giá trị ấy không chỉ tồn tại mà còn phát triển và lan tỏa trong đời sống hôm nay, rất cần những chính sách đủ mạnh, đủ dài hơi. Và Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hóa đã mở ra một điểm tựa mới, tạo thêm động lực để nghệ thuật truyền thống bước vào giai đoạn phát triển bền vững.