Đây là hoạt động hướng tới Lễ kỷ niệm 950 năm ra đời Quốc Tử Giám - Trường Quốc học đầu tiên của Việt Nam (1076 - 2026) do Trung tâm Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phối hợp với dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực làng Vân Điềm, Du Lâm tổ chức.

Làng Vân Điềm, Du Lâm thuộc vùng văn hóa Kinh Bắc nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng. Dòng họ Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực, còn gọi là Nguyễn đại tôn, là một trong những dòng họ tiêu biểu với nhiều thế hệ đỗ đạt, làm quan xuyên suốt từ thời Lê Trung hưng đến triều Nguyễn. Người khai khoa là Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực đỗ khoa thi năm Ất Mùi (1595), tiếp sau có các Tiến sĩ Nguyễn Nghi, Nguyễn Khuê, Nguyễn Sĩ, Nguyễn Thẩm, Nguyễn Thưởng, Nguyễn Tư Giản và Nguyễn Kham.

Trưng bày các tư liệu, tài liệu, bản dập, hình ảnh, được sưu tầm, phục chế từ châu bản, mộc bản, ảnh chụp thác bản của dòng họ

Phát biểu khai mạc hội thảo, TS Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa, Khoa học Văn Miếu Quốc Tử Giám cho biết, từ thời Lê Trung Hưng đến Nguyễn, các vị khoa bảng của họ Đình nguyên, Hoàng Giáp Nguyễn Thực không chỉ đóng góp trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, ngoại giao, văn hóa mà còn để lại dấu ấn trong sự nghiệp giáo dục đào tạo nước nhà. Đối với Văn Miếu - Quốc Tử Giám, dòng họ có hai người từng giữ chức vụ Tế tửu Quốc Tử Giám (tương đương Hiệu trưởng ngày nay). Đặc biệt, 6 trong số 8 vị Tiến sĩ của họ Nguyễn được lưu danh trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Đoàn chủ tọa hội thảo

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ - Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Sử học, Đình nguyên, Hoàng giáp Nguyễn Thực là một danh Nho, danh thần tiêu biểu của triều đình Lê Trung hưng thế kỷ XVII. Ông là một trong 72 danh nhân tiêu biểu của đất nước từ thời Lý đến hết thời Lê Trung hưng. Sự cống hiến của ông chủ yếu trên lĩnh vực chính trị, bang giao.

Suốt 40 năm làm quan với nhiều vất vả, lo toan: lo chính sự, lo đánh giặc, việc thi cử, tuyển chọn nhân tài... nhưng ông đã một lòng một dạ dốc hết tâm lực phò tá vương triều Lê - Trịnh, việc nào cũng chu đáo, trọn vẹn nên được vua chúa tin yêu, dân chúng kính phục.

Mặc dù giữ nhiều trọng trách của triều đình, được phong hàm tước tột đỉnh: Thiếu phó Lan quận công (1627), Thái Bảo, Thượng trụ quốc, Thượng trật (1632), Thượng thư bộ Hộ, gia phong hàm Thái phó (năm 1634), song lúc nào ông cũng là con người thuần hậu thanh liêm. Năm 1606, Nguyễn Thực cùng với đoàn sứ bộ là Ngô Trí Hoà, Phạm Hồng Nho, Nguyễn Duy Thì được cử sang cống nhà Minh. Trên đường đi sứ ông đã làm được 16 bài thơ hiện còn chép trong "Toàn Việt thi lục".

PGS.TS Nguyễn Đức Nhuệ phát biểu tại hội thảo

PGS.TS Bùi Xuân Đính cho biết, các vị đại khoa làng Vân Điềm không chỉ có nhiều đóng góp với triều đình, đất nước mà còn thể hiện nhân cách cao cả của kẻ sĩ, được sử sách ca ngợi. Tiêu biểu nhất là Nguyễn Thực, một vị quan khẳng khái, không sợ cường quyền. Khi Nguyễn Thực mất, triều đình tặng ông hàm Thái tể - vinh hàm phong cho các quan đã làm Tể tướng và có công.

Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Anh Cường, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học quốc gia Hà Nội, hậu duệ của dòng họ đề xuất, trong bối cảnh hiện đại, việc phát huy truyền thống dòng họ Nguyễn Thực ở Vân Điềm không chỉ dừng ở niềm tự hào mà cần được chuyển hóa thành hành động như: sưu tầm và số hóa tư liệu, dịch nghĩa các văn bia và tư liệu Hán Nôm, dạy cho thế hệ trẻ lịch sử của làng và dòng họ, tổ chức khuyến học, kết nối di tích Vân Điềm với Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Sự nghiệp quan trường của Nguyễn Thực được đánh rất cao. Sách Lê Quí Đôn toàn tập (t2, tr.282) nhận xét: “Nguyễn Thực, Nguyễn Nghi là hai cha con đồng thời làm Thượng thư, được phong tước Quận công, đứng đầu các quan, thực là hiếm có. Hơn nữa lại dùng đức độ danh vọng mà trấn phục người trong nước, thanh liêm sẻn nhạt, giữ gìn mộc mạc, điềm đạm, thích lễ nghi...”.