Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế và hợp tác APEC

Trong một thế giới hội nhập ngày càng sâu rộng, vị thế của mỗi quốc gia không chỉ được xác lập bằng sức mạnh kinh tế, khoa học, công nghệ hay quốc phòng, mà còn bằng văn hóa. Với Việt Nam, nền văn hóa giàu bản sắc được hun đúc qua hàng nghìn năm lịch sử chính là một nguồn lực quan trọng để nâng cao vị thế đất nước.

Sức mạnh mềm không chỉ là quảng bá hình ảnh

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, có tài nguyên văn hóa chưa đồng nghĩa với việc đã có sức mạnh mềm, cần phân biệt giữa nguồn lực văn hóa và sức mạnh mềm văn hóa.

Nguồn lực văn hóa là những giá trị mà một quốc gia sở hữu và sáng tạo, bao gồm di sản, truyền thống, tri thức, nghệ thuật, lối sống, hệ giá trị và phẩm chất con người. Nhưng những giá trị ấy chỉ thực sự phát huy sức mạnh mềm khi có khả năng tạo ra sự hấp dẫn, đồng cảm, tin cậy và ảnh hưởng đối với cộng đồng quốc tế.

Việt Nam có nhiều lợi thế để phát huy sức mạnh mềm văn hóa. Đó là chiều sâu lịch sử, sự đa dạng văn hóa, truyền thống yêu nước, tinh thần nhân ái, yêu chuộng hòa bình, khả năng thích ứng và sức sáng tạo của con người Việt Nam. Cùng với đó là hình ảnh một đất nước đổi mới, năng động, cởi mở, có khát vọng phát triển và tích cực tham gia giải quyết những vấn đề chung của thế giới. Điều quan trọng là những giá trị ấy phải được thể hiện bằng các sản phẩm, hoạt động và hành động cụ thể. Một tác phẩm nghệ thuật được công chúng quốc tế yêu thích, một sản phẩm sáng tạo có sức cạnh tranh hay những trải nghiệm tốt đẹp của bạn bè quốc tế về con người Việt Nam... đều có thể góp phần tạo dựng sức hấp dẫn quốc gia.

“Như vậy, sức mạnh mềm không đơn thuần là những gì chúng ta muốn giới thiệu về mình, mà còn là cách thế giới cảm nhận, đánh giá và sẵn sàng gắn kết với Việt Nam”, PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương nhấn mạnh.

Nhìn lại tiến trình hội nhập quốc tế, có thể nhận diện những bước chuyển quan trọng trong cách Việt Nam tham gia và khẳng định hình ảnh văn hóa trên trường quốc tế. Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới năm 1986, quan hệ với thế giới được mở rộng, bạn bè quốc tế có thêm coe hội để hiểu rõ hơn về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam. Tiếp đó, quá trình hội nhập ngày càng sâu rộng, với những dấu mốc như Việt Nam gia nhập ASEAN năm 1995, APEC năm 1998 và WTO năm 2007, đã mở rộng không gian giao lưu, hợp tác trên nhiều lĩnh vực, trong đó có văn hóa. Việt Nam ngày càng chủ động hơn trong các hoạt động hợp tác về di sản, nghệ thuật, giáo dục, du lịch, giao lưu nhân dân và văn hóa đối ngoại.

Một kết quả đáng ghi nhận của quá trình hội nhập là hình ảnh Việt Nam ngày càng được biết đến rộng rãi hơn thông qua nhiều phương diện của đời sống văn hóa. Những di sản được quốc tế ghi nhận, sự phát triển của du lịch, các hoạt động giao lưu nghệ thuật, văn hóa ẩm thực cùng sự hiện diện của những sản phẩm sáng tạo Việt Nam đã góp phần làm phong phú nhận thức của công chúng quốc tế về đất nước. Quá trình hội nhập cũng giúp Việt Nam mở rộng các mối quan hệ hợp tác, tiếp cận kinh nghiệm quản lý, phương thức sáng tạo và những nguồn lực mới cho phát triển văn hóa.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương, cần phân biệt giữa sự ghi nhận về văn hóa với khả năng tạo ảnh hưởng lâu dài. Một di sản được công nhận hay một sự kiện thu hút sự chú ý quốc tế là kết quả đáng quý, nhưng chưa đủ để khẳng định sức mạnh mềm đã được phát huy tương xứng.

"Vấn đề đặt ra là phải nâng cao chất lượng sản phẩm văn hóa, năng lực xây dựng thương hiệu, bảo vệ bản quyền, phân phối và tiếp cận thị trường quốc tế. Hoạt động quảng bá cũng cần được tổ chức có chiến lược, liên tục và gắn với những mục tiêu hợp tác cụ thể, để làm sao chuyển từ việc được biết đến sang được yêu thích, tin cậy và lựa chọn làm đối tác. Đây mới là thước đo có ý nghĩa lâu dài đối với sức mạnh mềm quốc gia”.

Trong quá trình đó, bảo tồn bản sắc văn hóa cũng cần được nhìn nhận một cách linh hoạt. Theo chuyên gia, văn hóa Việt Nam trong lịch sử đã phát triển qua nhiều quá trình giao lưu và tiếp biến. Khả năng tiếp thu có chọn lọc, thích ứng và sáng tạo là một đặc điểm quan trọng tạo nên sức sống của văn hóa dân tộc. Điều quan trọng là xây dựng bản lĩnh văn hóa và năng lực sáng tạo, nhất là ở thế hệ trẻ. Khi hiểu sâu giá trị văn hóa của mình, mỗi người sẽ có khả năng tiếp thu những yếu tố tiến bộ từ bên ngoài một cách chủ động hơn. Một nền văn hóa có sức sống là nền văn hóa vừa gìn giữ được bản sắc, vừa có khả năng đối thoại, sáng tạo và đóng góp những giá trị riêng vào sự phát triển chung của nhân loại.

Phát triển công nghiệp văn hóa để lan tỏa sức mạnh mềm

Để phát huy sức mạnh mềm văn hóa, cần đặt phát triển văn hóa trong tổng thể chiến lược phát triển đất nước, gắn với giáo dục, khoa học, công nghệ, kinh tế và đối ngoại. Đối với sức mạnh mềm, vấn đề không dừng ở việc quảng bá hình ảnh mà cần tạo dựng những giá trị thực chất để hình ảnh ấy có sức thuyết phục và được cộng đồng quốc tế tin cậy.

"Trước hết, phải đầu tư cho con người và năng lực sáng tạo, bởi con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người trực tiếp thể hiện những giá trị văn hóa Việt Nam. Thứ hai, cần phát triển hệ sinh thái văn hóa, từ cơ chế chính sách, thiết chế, nguồn lực đầu tư đến công nghệ, thị trường và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Thứ ba, phải có sự phối hợp hiệu quả giữa Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức văn hóa, nghệ sĩ, cộng đồng sáng tạo và người Việt Nam ở nước ngoài", PGS.TS Nguyễn Thị Xuân Hương nhấn mạnh.

APEC 2027: Cơ hội lan tỏa sức hấp dẫn văn hóa Việt Nam

Việt Nam gia nhập APEC năm 1998, từng hai lần đăng cai diễn đàn này vào các năm 2006 và 2017, đồng thời đang chuẩn bị đảm nhiệm vai trò chủ nhà lần thứ ba vào năm 2027. Đây là cơ hội để Việt Nam tiếp tục giới thiệu hình ảnh đất nước, con người, văn hóa và năng lực tổ chức các hoạt động quốc tế.

APEC là diễn đàn hợp tác kinh tế, hoạt động trên cơ sở tự nguyện, đồng thuận và hướng tới những mục tiêu phát triển chung của khu vực. Tuy nhiên, các quan hệ hợp tác kinh tế luôn cần một môi trường thuận lợi, trong đó sự hiểu biết, tôn trọng và tin cậy lẫn nhau có ý nghĩa quan trọng. Văn hóa có thể góp phần tạo dựng môi trường ấy thông qua giao lưu nhân dân, giáo dục, du lịch, nghệ thuật, trao đổi tri thức và các hoạt động kết nối cộng đồng.

Trong một khu vực đa dạng về lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển như châu Á - Thái Bình Dương, khả năng đối thoại, tôn trọng sự khác biệt và kết nối con người càng có giá trị. Việt Nam có thể phát huy những lợi thế văn hóa của mình để đóng góp tích cực vào môi trường hợp tác ấy, đồng thời tạo thêm cơ hội cho các lĩnh vực du lịch, giáo dục, dịch vụ và công nghiệp sáng tạo.

Để tận dụng cơ hội từ APEC 2027, trước hết cần xác định rõ thông điệp mà Việt Nam muốn chuyển tải đến bạn bè quốc tế: hình ảnh một đất nước có chiều sâu lịch sử, giàu bản sắc nhưng cũng không kém phần năng động, sáng tạo, cởi mở và có khát vọng phát triển. Thông điệp ấy cần được thể hiện bằng những trải nghiệm chân thực, từ cách tổ chức các hoạt động, giao tiếp, ứng xử đến những sản phẩm văn hóa và phương thức truyền thông đối ngoại.

Khi văn hóa trở thành động lực của sự tự tin, sáng tạo và chủ động hội nhập, những giá trị văn hóa Việt Nam sẽ không chỉ được giới thiệu ra thế giới, mà còn có khả năng tạo dựng sự đồng cảm, tin cậy, kết nối và đóng góp tích cực vào những giá trị chung của khu vực và nhân loại../