Mô hình nào cho Đại học tinh hoa của Việt Nam?

Không một quốc gia nào có thể bứt phá về khoa học, công nghệ hay đổi mới sáng tạo nếu thiếu những trung tâm học thuật hàng đầu làm hạt nhân. Từ Harvard, MIT, Oxford đến Đại học Quốc gia Singapore hay Thanh Hoa (Trung Quốc), các đại học tinh hoa đều không chỉ là nơi đào tạo nhân tài mà còn là cái nôi của những phát minh, công nghệ lõi và những ý tưởng định hình tương lai.

Trong khi đó, Việt Nam đã có hơn ba thập niên thúc đẩy phát triển hệ thống giáo dục đại học với nhiều chính sách đổi mới, thành lập các đại học quốc gia, thí điểm chương trình tài năng, chất lượng cao và thúc đẩy tự chủ đại học.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế vẫn còn khá lớn. Những trường được kỳ vọng trở thành đại học tinh hoa vẫn chưa tạo được vị thế dẫn dắt về nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và ảnh hưởng học thuật ở tầm khu vực, quốc tế.

Bàn về vấn đề này, VOV2, Đài Tiếng nói Việt Nam trân trọng giới thiệu bài viết của GS.TSKH Nguyễn Đình Đức - Nguyên Chủ tịch Hội đồng trường Đại học Công nghệ (ĐHQG Hà Nôi).

I. Đại học tinh hoa (Elite University) là trường đại học có chất lượng đào tạo, nghiên cứu và ảnh hưởng học thuật thuộc nhóm hàng đầu, không chỉ trong một quốc gia mà còn có uy tín quốc tế. Đây không đơn thuần là những trường có lịch sử lâu đời hay tuyển sinh rất khó, mà là những trường đóng vai trò dẫn dắt sự phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và đào tạo nhân tài.

Các đặc trưng chính của một đại học tinh hoa gồm:

1- Chất lượng tuyển sinh rất cao: Tuyển chọn được những sinh viên xuất sắc nhất; Tỷ lệ chọi cao, tiêu chuẩn đầu vào khắt khe; Thu hút sinh viên quốc tế có năng lực.

2- Đội ngũ giảng viên hàng đầu: Có nhiều giáo sư uy tín quốc tế; Công bố khoa học chất lượng cao; Nhiều nhà khoa học được trao các giải thưởng lớn hoặc có ảnh hưởng học thuật sâu rộng.

3- Nghiên cứu xuất sắc: Công bố trên các tạp chí hàng đầu; Dẫn đầu trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu; Có nhiều bằng sáng chế và công nghệ được chuyển giao; Thu hút nguồn kinh phí nghiên cứu lớn từ nhà nước và doanh nghiệp.

4- Đào tạo gắn với nghiên cứu: Khác với đại học thiên về giảng dạy, đại học tinh hoa lấy nghiên cứu làm nền tảng: Sinh viên được tham gia nghiên cứu từ sớm; Chương trình học cập nhật theo các thành tựu khoa học mới nhất; Khuyến khích tư duy phản biện và sáng tạo.

5- Tự chủ đại học cao: Tự chủ về học thuật, tài chính và nhân sự; Có quyền quyết định chương trình đào tạo, tuyển dụng và chiến lược phát triển; Quản trị theo chuẩn quốc tế.

6- Ảnh hưởng xã hội lớn: Đại học tinh hoa không chỉ đào tạo người học mà còn: Đề xuất chính sách; Giải quyết các vấn đề quốc gia.

7- Là trung tâm đổi mới sáng tạo: Hình thành các doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) và hệ sinh thái khởi nghiệp.

8 - Quốc tế hóa mạnh: Giảng dạy bằng tiếng Anh ở nhiều chương trình; Hợp tác với các trường hàng đầu thế giới; Thu hút giảng viên và sinh viên quốc tế.

9 - Có mạng lưới cựu sinh viên toàn cầu.

Một số ví dụ điển hình thường được coi là đại học tinh hoa là Harvard University, Massachusetts Institute of Technology, Stanford University, University of Oxford, University of Cambridge, National University of Singapore và Tsinghua University.

Đối chiếu với các tiêu chí nói trên, phân tích SWOT, giáo dục đại học Việt Nam sẽ tìm được hướng đi khả thi nhất.

II. Trong chính sách giáo dục đại học trên thế giới, có hai mô hình phát triển phổ biến:

Đại học tinh hoa: Chú trọng chất lượng; Tuyển sinh chọn lọc; Nghiên cứu đỉnh cao; Đầu tư cao trên mỗi sinh viên; Mục tiêu đào tạo lãnh đạo, nhà khoa học, chuyên gia xuất sắc.

Đại học đại chúng: Chú trọng quy mô và cơ hội tiếp cận; Tuyển sinh rộng; Đào tạo nguồn nhân lực quy mô lớn; Chi phí bình quân thấp hơn; Mục tiêu đáp ứng nhu cầu nhân lực của xã hội

Hiện nay, nhiều quốc gia theo đuổi mô hình kết hợp: duy trì một nhóm nhỏ các đại học tinh hoa được đầu tư trọng điểm để cạnh tranh quốc tế, đồng thời phát triển hệ thống đại học đại chúng nhằm mở rộng cơ hội học tập. Hoặc trong các trường trọng điểm xây dựng các chương trình đào tạo tinh hoa (như các chương trình tài năng của ĐHQG Hà Nội).

Trung Quốc với chương trình "Double First-Class", Đức với "Excellence Strategy", Nhật Bản với "Top Global University Project" và Hàn Quốc với các chương trình hỗ trợ đại học nghiên cứu đều đi theo hướng này.

III. Việt Nam: Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia, Việt Nam cần sớm hình thành một số đại học tinh hoa có khả năng đào tạo nhân tài, dẫn dắt nghiên cứu và giải quyết những bài toán chiến lược của đất nước.

Với Việt Nam, Đại học tinh hoa trước hết không đơn thuần là một trường đại học có quy mô lớn, cơ sở vật chất hiện đại hay vị trí cao trên các bảng xếp hạng quốc tế. Đó phải là nơi hội tụ những nhà khoa học xuất sắc, những sinh viên ưu tú và một môi trường học thuật thực sự tự do, sáng tạo, liêm chính. Chất lượng của đại học tinh hoa phải được thể hiện bằng những phát minh, sáng chế, công nghệ lõi, trường phái khoa học và những thế hệ nhân tài có khả năng tạo ra sự thay đổi cho quốc gia.

Hơn 30 năm trước, hai Đại học quốc gia (ĐHQG) được thành lập với kỳ vọng trở thành những đại học tinh hoa của Việt Nam. Đã thí điểm triển khai những chương trình đào tạo tài năng, chất lượng cao, chuẩn quốc tế. Tuy nhiên do chưa được đầu tư đến nơi đến chốn, được giao quyền tự chủ nửa vời, tầm nhìn và năng lực quản trị còn hạn chế nên chưa thành công như kỳ vọng.

Từ thực tiễn Việt Nam, để xây dựng đại học tinh hoa, không nên dàn trải, cũng không nên quá nóng vội theo thành tích. Nhà nước cần lựa chọn một số đại học có nền tảng mạnh, truyền thống học thuật, đội ngũ khoa học hàng đầu và tiềm năng hội nhập quốc tế để đầu tư tập trung, có trọng điểm để định hướng trở thành các đại học tinh hoa của Quốc gia. Nguồn lực phải đủ lớn, ổn định và được phân bổ theo kết quả đầu ra, thay vì chia đều theo cơ chế hành chính.

Ở Việt Nam, một đại học mà nguồn thu chủ yếu chỉ dựa vào học phí, “xung phong” trở thành đại học tinh hoa ngay, là cũng không khả thi.

Trong các đại học tinh hoa, cũng không nên chỉ có các chương trình tinh hoa 100%. Bài học của ĐHQG Hà Nội khi đào tạo các chương trình tài năng cho thấy, không phải sinh viên nào đầu vào tốt, cũng sẽ trở thành tài năng. Ngược lại không ít em sinh viên đầu vào chưa cao, nhưng sau 1-2 năm học ở đại học, được gặp thầy, gặp bạn, nhiều em đã được chuyển sang chương trình tài năng và thăng hoa, trở thành sinh viên cực kỳ xuất sắc. Do đó, phải có hệ chuẩn, bên cạnh tinh hoa, để có sự sàng lọc và chuyển đổi.

Rút kinh nghiệm từ hai ĐHQG, mô hình đại học tinh hoa cần được trao quyền tự chủ thực chất và toán diện về tổ chức, nhân sự, học thuật và tài chính. Các đại học tinh hoa không nhất thiết phải có bộ chủ quản.

Các đại học tinh hoa phải được đầu tư lớn, có PTN hiện đại, có quyền thu hút, bổ nhiệm và trả lương cạnh tranh cho các nhà khoa học xuất sắc trong và ngoài nước; đồng thời có cơ chế tuyển chọn đặc biệt đối với những sinh viên tài năng.

Tuy nhiên, tự chủ phải đi đôi với trách nhiệm giải trình, minh bạch và đánh giá bằng các sản phẩm cụ thể như chất lượng người học, công bố khoa học, bằng sáng chế, sản phẩm chuyển giao và đóng góp thực tế cho sự phát triển của đất nước.

Đại học tinh hoa cũng cần gắn chặt đào tạo với nghiên cứu, doanh nghiệp và các nhiệm vụ quốc gia. Những lĩnh vực chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, vật liệu mới, năng lượng, công nghệ sinh học, hàng không vũ trụ, hạ tầng thông minh và chuyển đổi xanh phải trở thành các hướng ưu tiên. Nhà nước nên đặt hàng các đại học tinh hoa thực hiện những chương trình nghiên cứu lớn, các công nghệ chiến lược, có mục tiêu và sản phẩm đo đếm được.

Một vấn đề đặc biệt quan trọng là xây dựng đội ngũ. Không có những người thầy lớn, nhà khoa học đầu ngành và những nhóm nghiên cứu mạnh thì không thể có đại học tinh hoa. Vì vậy, cần có chính sách đủ mạnh để trọng dụng nhân tài, tạo điều kiện cho các nhà khoa học trẻ phát triển và thu hút trí thức Việt Nam ở nước ngoài trở về đóng góp.

Việt Nam không nhất thiết phải sao chép nguyên mẫu của bất kỳ quốc gia nào. Mô hình đại học tinh hoa phải phù hợp với điều kiện, văn hóa và mục tiêu phát triển của Việt Nam, nhưng phải tuân theo các chuẩn mực học thuật quốc tế.

Khi được đầu tư đúng hướng và quản trị bằng tư duy hiện đại, đại học tinh hoa sẽ trở thành trung tâm sản sinh tri thức, đào tạo nhân tài và tạo ra những đột phá khoa học, công nghệ, góp phần đưa Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và tự chủ trong kỷ nguyên mới.