Radio
Podcast
Multimedia
Những năm gần đây, nước ta liên tục phải đối mặt với các hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng kéo dài, mưa lớn cục bộ gây ngập lụt, hạn hán, xâm nhập mặn hay những cơn bão có cường độ mạnh. Đây là những biểu hiện ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.
Nhân Ngày Môi trường thế giới 5/6 năm nay với chủ đề "A Global Call for Climate Action" (Toàn cầu chung tay hành động vì khí hậu), VOV2 đã có cuộc trao đổi với PGS.Ts Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, về những thách thức khí hậu mà Việt Nam đang phải đối mặt và cách mỗi người dân có thể chủ động thích ứng để bảo vệ bản thân và gia đình.
Nghe phỏng vấn tại đây:
VOV2: Thưa PGS.TS Mai Văn Khiêm, nếu nhìn từ các số liệu quan trắc và dự báo khí tượng thủy văn trong những năm gần đây, đâu là những dấu hiệu rõ nét nhất cho thấy khí hậu tại Việt Nam đang trở nên cực đoan hơn?
PGS.TS Mai Văn Khiêm: Qua số liệu quan trắc khí tượng thủy văn và thực tiễn thiên tai trong những năm gần đây, chúng tôi đánh giá khí hậu ở Việt Nam đang thể hiện rõ ba tính chất nổi bật: khốc liệt hơn, dị thường hơn và khó lường hơn.
-Khốc liệt hơn: Việt Nam vốn là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề của thiên tai và biến đổi khí hậu. Điều đáng lo ngại hiện nay là nhiều trị số cực đoan như lượng mưa trong một giờ, trong 24 giờ; nhiệt độ cực đại trong ngày; hay mực nước lũ trên các sông đều có xu hướng vượt xa các trị số lịch sử từng ghi nhận.
Có thể thấy rõ qua các đợt nắng nóng những năm gần đây. Nhiều trạm quan trắc khí tượng ở Bắc Bộ và Trung Bộ ghi nhận nhiệt độ cao, vượt 40 độ C, thậm chí lên tới 43-44 độ C. Không chỉ gay gắt hơn, các đợt nắng nóng còn kéo dài hơn, ảnh hưởng lớn đến sản xuất và đời sống người dân.
Bên cạnh đó, các trận mưa lũ lớn cũng xuất hiện với tần suất và cường độ ngày càng đáng lo ngại. Năm 2020, miền Trung hứng chịu chuỗi mưa lũ kéo dài với cường độ rất lớn. Chúng tôi đã phải trực dự báo liên tục suốt 46 ngày đêm, lũ chồng lũ, bão chồng bão. Đến năm 2024, bão Yagi xuất hiện với cường độ rất mạnh. Đối chiếu với các dữ liệu, có thể xem là một trong những cơn bão mạnh trong nhiều thập kỷ qua. Không chỉ gây gió mạnh, mà hoàn lưu bão còn gây ra đợt mưa rất lớn, dẫn đến lũ trên hầu hết các sông ở Bắc Bộ, gây lũ quét, sạt lở đất và ngập lụt nghiêm trọng tại nhiều địa phương.
Chúng ta cứ nghĩ năm 2024 đã chịu những hiện tượng thiên tai cực đoan lắm rồi nhưng năm 2025 chúng ta tiếp tục chứng kiến siêu bão và các đợt mưa lũ cực đoan xuất hiện ở miền Trung và miền Bắc. Điều đó cho thấy các hiện tượng thiên tai cực đoan không còn là những sự kiện hiếm gặp mà đang xuất hiện thường xuyên hơn.
-Tính dị thường ngày càng rõ nét: Trước đây, chúng ta quen với quy luật khá ổn định: mùa mưa - mùa khô hay mùa bão. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu, các cơn bão và áp thấp nhiệt đới có thể xuất hiện muộn hơn hoặc dồn dập trong một khoảng thời gian ngắn. Nắng nóng có thể đến sớm và kéo dài hơn bình thường.
Nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan cũng xuất hiện vào những thời điểm vốn không phải cao điểm thiên tai. Chẳng hạn, trong mùa khô vẫn có thể xảy ra những trận mưa rất lớn gây ngập lụt, đều này chưa từng ghi nhận trong lịch sử quan trắc khí tượng thủy văn. Ngược lại, vào mùa đông có những thời điểm nhiều ngày nhiệt độ tăng cao bất thường, thậm chí đạt ngưỡng nắng nóng từ 34-35 độ C.
Ngoài ra, các hiện tượng khí hậu quy mô lớn như El Nino và La Nina cũng xuất hiện với tần suất đáng chú ý hơn. Chúng ta còn nhớ đợt El Nino mạnh giai đoạn 2015–2016 đã gây hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long. Sau đó, giai đoạn 2019–2020 tiếp tục xuất hiện El Nino mạnh, gây hạn hán ảnh hưởng sâu rộng tới sản xuất nông nghiệp và quản lý tài nguyên nước.
Gần đây nhất 2023–2024 El Nino đã làm giảm lượng mưa, kéo dài nắng nóng và gây hạn hán, xâm nhập mặn ở nhiều khu vực trên cả nước.
Theo dự báo của cơ quan khí tượng thủy văn, khả năng El Nino sẽ quay trở lại từ mùa hè năm 2026 và có thể duy trì đến năm 2027. Điều đáng lưu ý là dấu hiệu xuất hiện một đợt El Nino mạnh tương đương, thậm chí mạnh hơn giai đoạn 2015–2016 đang ngày càng rõ nét. Nếu kịch bản này xảy ra, nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2026–2027 sẽ rất cao, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, Bắc Bộ và Trung Bộ.
-Tính cực đoan liên tiếp: Nếu trước đây các hiện tượng thiên tai thường xảy ra riêng lẻ, thì hiện nay chúng ta ngày càng chứng kiến nhiều loại hình cực đoan xuất hiện đồng thời hoặc nối tiếp nhau. Sau bão là mưa lớn, sau mưa lớn là lũ, lũ quét và sạt lở đất. Đây là hiện tượng “bão chồng bão, lũ chồng lũ”, làm gia tăng đáng kể mức độ thiệt hại. Chỉ riêng năm 2025, theo thống kê của chúng tôi, đã ghi nhận gần 700 đợt thiên tai các loại, gây thiệt hại lớn về người và tài sản.
Những diễn biến này cho thấy biến đổi khí hậu không chỉ làm gia tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu mà còn làm thay đổi hệ thống khí quyển theo hướng biến động mạnh hơn, khiến tính bất định của khí quyển ngày càng lớn. Hệ quả là các hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan trở nên khó lường hơn và tác động ngày càng nghiêm trọng hơn.
VOV2: Nhiều người dân cảm nhận rằng mùa hè ngày càng nóng hơn, mưa lớn xuất hiện bất thường hơn và các hiện tượng thời tiết nguy hiểm xảy ra với tần suất dày hơn. Những cảm nhận này có phản ánh đúng thực tế hay không, thưa ông?
PGS.TS Mai Văn Khiêm: Những cảm nhận của người dân hoàn toàn phù hợp với các số liệu quan trắc khí tượng thủy văn ghi nhận trong thời gian qua.
Trước hết, về xu hướng nhiệt độ, cả trên phạm vi toàn cầu và tại Việt Nam đều ghi nhận mức tăng rõ rệt so với trung bình nhiều năm. Chúng ta còn nhớ, 11 năm gần đây đều nằm trong nhóm những năm nóng nhất trong lịch sử quan trắc khí tượng thủy văn. Tháng 1/2026, Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) cũng xác nhận năm 2025 là năm thứ ba được ghi nhận là nóng nhất trong lịch sử quan trắc toàn cầu.
Tại Việt Nam, dù năm 2025 là năm có lượng mưa cao hơn trung bình nhiều năm, nhưng nhiệt độ trung bình trên phạm vi cả nước vẫn đạt trên 24 độ C, cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,27 độ C.
Nền nhiệt độ tuy không quá lớn nhưng lại làm thay đổi hệ thống hoàn lưu khí quyển ở quy mô lớn, quy mô vừa và quy mô địa phương. Từ đó kích hoạt tính bất định của khí quyển, khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan trở nên khắc nghiệt và khó lường hơn.
Các đợt nắng nóng đang có xu hướng gia tăng và kéo dài hơn. Chẳng hạn, tháng 6/2025 tại miền Bắc ghi nhận hai đợt nắng nóng ngắn, mỗi đợt khoảng hai ngày. Tuy nhiên, chỉ trong 10 ngày đầu tháng 6 năm 2026, số ngày nắng nóng đã nhiều hơn cả tháng 6 năm trước. Nhiều trạm khí tượng thủy văn cũng ghi nhận trị số nhiệt độ vượt các giá trị lịch sử cùng thời kỳ.
Đối với mưa lớn cực đoan, người dân thường nói rằng hiện nay mưa có thể không kéo dài nhưng hễ mưa là rất to, xuất hiện nhanh và gây ngập úng. Nhận định này cũng hoàn toàn phù hợp với thực tế.
Hiện nay, chúng ta thường xuyên ghi nhận những trận mưa có lượng mưa từ 100 đến 200 mm chỉ trong vòng một đến hai giờ, thậm chí còn lớn hơn. Lượng mưa tập trung trong thời gian ngắn khiến hệ thống hạ tầng, đặc biệt là hệ thống tiêu thoát nước, vượt quá khả năng chịu tải, gây ngập úng tại các đô thị, cũng như lũ quét, sạt lở đất tại khu vực miền núi.
Bên cạnh đó, các hiện tượng dông, lốc, sét và mưa đá cũng xuất hiện thường xuyên hơn, nhất là trong thời kỳ giao mùa, gây nhiều thiệt hại đối với sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.
Phóng viên: Trước xu hướng khí hậu cực đoan gia tăng, những nhóm đối tượng nào đang dễ bị tổn thương nhất và cần được quan tâm đặc biệt?
PGS.TS Mai Văn Khiêm: Biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thiên tai cực đoan trên phạm vi cả nước. Vì vậy, hầu hết các nhóm dân cư đều có nguy cơ bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, có một số nhóm đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương.
-Trước hết là người dân khu vực miền núi, nhất là tại Bắc Bộ và Trung Bộ. Những năm gần đây, lũ quét và sạt lở đất xảy ra thường xuyên hơn. Phần lớn thiệt hại về người trong các đợt thiên tai đều liên quan đến hai loại hình thiên tai này.
Điều nguy hiểm là lũ quét và sạt lở đất thường xảy ra rất nhanh, nhiều trường hợp xuất hiện vào ban đêm hoặc rạng sáng, khiến người dân không có nhiều thời gian để ứng phó và sơ tán.
-Nhóm đối tượng thứ hai là người dân ven biển và ngư dân. Với đường bờ biển dài, Việt Nam hằng năm phải chịu tác động của bão, áp thấp nhiệt đới, nước dâng do bão, sóng lớn và triều cường. Những hiện tượng này ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động nuôi trồng thủy sản, khai thác hải sản và an toàn tàu thuyền.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, người dân đang chịu tác động ngày càng rõ rệt của hạn hán, xâm nhập mặn và nước biển dâng. Trong các giai đoạn El Nino mạnh, hạn hán và xâm nhập mặn có thể lấn sâu vào nội đồng, gây thiệt hại lớn cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.
-Ngoài ra, người lao động tại các đô thị cũng là nhóm dễ bị tổn thương. Trong những đợt nắng nóng kéo dài, đặc biệt với những người phải làm việc ngoài trời, nhiệt độ cao ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, hiệu quả lao động và năng suất sản xuất.
Phóng viên: Đối với mỗi gia đình, chúng ta cần trang bị những kỹ năng gì để bảo vệ sức khỏe và tài sản trước các hiện tượng thời tiết cực đoan?
PGS.TS Mai Văn Khiêm: Theo tôi, rất nhiều kỹ năng cần thiết để ứng phó với các loại hình thiên tai đã được Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự quốc gia cũng như các địa phương thường xuyên tuyên truyền, hướng dẫn tới người dân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng.
-Ở góc độ khí tượng thủy văn, chúng tôi kiến nghị người dân cần hình thành thói quen thường xuyên theo dõi các bản tin dự báo, cảnh báo của cơ quan khí tượng thủy văn để nắm được nguy cơ và mức độ ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết nguy hiểm tại khu vực mình sinh sống.
Trong bối cảnh thời tiết ngày càng cực đoan và khó lường, việc theo dõi dự báo thời tiết hằng ngày cần trở thành một thói quen giống như việc theo dõi tình hình giao thông. Điều đó giúp mỗi người cập nhật thông tin kịp thời, chủ động ứng phó với thiên tai, tránh bị động hoặc bất ngờ trước.
-Thứ hai, cần chủ động chuẩn bị trước mùa mưa bão cũng như trước mỗi đợt thiên tai cụ thể. Chẳng hạn, khi có dự báo bão, áp thấp nhiệt đới hoặc mưa lớn trong vài ngày tới, các gia đình cần kiểm tra và gia cố nhà cửa, hệ thống điện, cắt tỉa cây xanh có nguy cơ gãy đổ, đồng thời chuẩn bị các vật dụng thiết yếu trong trường hợp xảy ra ngập lụt hoặc mất điện.
-Bên cạnh đó, người dân cần trang bị các kỹ năng ứng phó tại chỗ. Ví dụ, khi có dông sét, không nên trú dưới cây cao hoặc đứng ở nơi trống trải. Khi xảy ra ngập lụt, tuyệt đối không cố điều khiển phương tiện đi qua khu vực nước sâu, nước chảy xiết hoặc các điểm ngập không xác định được độ sâu. Thực tế trong những năm gần đây đã xảy ra không ít vụ việc đáng tiếc do người dân chủ quan khi di chuyển qua vùng ngập lụt hoặc khu vực có dòng nước chảy mạnh.
Đặc biệt, tại các tỉnh miền núi Bắc Bộ và Trung Bộ, khi có cảnh báo mưa lớn kéo dài vào ban đêm hoặc sáng sớm, người dân cần đặc biệt lưu ý nguy cơ lũ quét và sạt lở đất. Các hộ dân ở khu vực có nguy cơ cao cần chủ động theo dõi thông tin cảnh báo, chuẩn bị phương án sơ tán và thực hiện nghiêm các khuyến cáo của chính quyền địa phương.
-Tôi nhấn mạnh, biến đổi khí hậu là thách thức mang tính toàn cầu và những tác động đang diễn ra ở hầu hết các khu vực, không chừa một ai. Dù khoa học công nghệ đã có nhiều tiến bộ, giúp nâng cao chất lượng dự báo và cảnh báo thiên tai, nhưng để giảm thiểu thiệt hại, yếu tố quan trọng nhất vẫn là sự chủ động của mỗi cá nhân và mỗi cộng đồng.
Chỉ khi người dân chủ động chuẩn bị, chủ động ứng phó và chủ động phòng tránh, chúng ta mới có thể giảm thiểu những thiệt hại về người và tài sản do thiên tai gây ra, trước hết là đối với chính gia đình và bản thân mình.
Xin cảm ơn PGS.TS Mai Văn Khiêm đã trả lời phỏng vấn VOV2.
