Tiếng Việt từ lâu được xem là kho tàng ngôn ngữ giàu hình ảnh và giàu triết lý sống. Đặc biệt, những thành ngữ nói về sự may mắn không chỉ phản ánh cách người xưa nhìn nhận vận may mà còn gửi gắm những bài học sâu sắc về thái độ sống và cách hành xử của con người.
Theo PGS.TS Ngô Văn Giá, nguyên Trưởng khoa Viết văn, Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, các thành ngữ nói về may mắn trong tiếng Việt có thể chia thành hai nhóm ý nghĩa rõ rệt.
Ở góc độ tích cực, những câu như “cầu được ước thấy”, “chuột sa chĩnh gạo” thường dùng để chỉ những trường hợp gặp điều thuận lợi, đạt được điều mong muốn hoặc bất ngờ rơi vào hoàn cảnh đủ đầy, tốt đẹp.
Tuy nhiên, bên cạnh đó là một hệ thống thành ngữ mang sắc thái phê phán nhẹ nhàng như “chó ngáp phải ruồi”, “mèo mù vớ được cá rán”, “buồn ngủ gặp chiếu manh” hay “chết đuối vớ phải cọc”. Những cách nói này không đơn thuần ca ngợi vận may mà hàm ý chỉ sự thành công mang tính ngẫu nhiên, thiếu chủ động.
Theo chuyên gia, điểm chung của các thành ngữ này là nhấn mạnh yếu tố “ăn may”, đạt được kết quả không phải nhờ năng lực hay nỗ lực thực sự. Qua đó, dân gian vừa hài hước, vừa kín đáo nhắc nhở con người không nên sống thụ động, trông chờ vào may rủi.
Không chỉ phản ánh quan niệm về vận may, các thành ngữ còn cho thấy đặc trưng tư duy của người Việt xưa. Theo PGS.TS Ngô Văn Giá, thành ngữ dân gian thường được xây dựng từ những hình ảnh rất cụ thể, gần gũi với đời sống lao động hằng ngày. Chính sự quan sát trực tiếp từ sinh hoạt thường nhật đã hình thành lối tư duy bằng hình ảnh trực quan, giúp thành ngữ trở nên dễ hiểu, dễ nhớ và tồn tại bền bỉ qua nhiều thế hệ.
Bên cạnh đó, dân gian cũng sử dụng nhiều thủ pháp ngôn ngữ độc đáo để diễn tả tính bất ngờ của vận may. Những cách nói như “không cầu mà được, không ước mà nên” đặt yếu tố phủ định lên trước nhằm làm nổi bật kết quả đạt được ngoài dự tính. Cách diễn đạt này tạo cảm giác ngạc nhiên, đồng thời thể hiện quan niệm rằng may mắn thường đến vào những thời điểm khó lường nhất.
Trong đời sống hiện đại, đặc biệt ở giới trẻ, một số thành ngữ về may mắn đôi khi bị hiểu lệch theo hướng phó mặc cho số phận. Việc xem “chó ngáp phải ruồi” hay “mèo mù vớ được cá rán” như một “chiến lược” thay cho nỗ lực cá nhân, theo chuyên gia, có thể dẫn tới tâm lý chủ quan và thiếu chủ động trong hành động.
