Vai trò và sứ mệnh dẫn dắt của các trường Đại học

Ngày 20/8, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án nhóm 12 trường đại học có vai trò dẫn dắt giáo dục đại học Thủ đô vào top hàng đầu châu Á. Mục tiêu của Đề án là đến năm 2030, tất cả đại học trên địa bàn Thủ đô đạt chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo và ít nhất 12 trường sẽ theo định hướng xếp hạng hoặc giữ vai trò trung tâm về đào tạo tài năng, tinh hoa, nghiên cứu, tư vấn chính sách và đổi mới sáng tạo. Trong đó, tối thiểu 2 trường sẽ vào nhóm 150 đại học hàng đầu châu Á theo các bảng xếp hạng uy tín.

12 cơ sở giáo dục đại học đó là các trường: Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Y Hà Nội, Đại học Giao thông Vận tải, Học viện Bưu chính Viễn thông, Đại học Kinh tế Quốc dân, Đại học Sư phạm Hà Nội, Đại học Xây dựng Hà Nội, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Đại học Luật Hà Nội, Đại học Phenikaa và Đại học VinUni.

Tại sao 12 cơ sở giáo dục đại học này được chọn là cơ sở giáo dục đại học có vai trò dẫn dắt giáo dục đại học Thủ đô? Và các cơ sở giáo dục đại học này cần có những điều kiện gì để phát triển, nâng cao chất lượng thực sự để có thể đảm đương vai trò dẫn dắt?

Vai trò và sứ mệnh dẫn dắt

Giáo dục đại học có vai trò quan trọng, quyết định chất lượng nguồn nhân lực quốc gia ở mọi thời điểm. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, đất nước đang bước vào giai đoạn chuyển mình, yêu cầu về nguồn nhân lực chất lượng cao đang trở nên cấp bách, có thể giúp đất nước ta rút ngắn thời gian hiện thực hóa các mục tiêu lớn. Vậy các cơ sở giáo dục đại học ý thức trách nhiệm này đến đâu.

ĐH Bách khoa Hà Nội là một cơ sở giáo dục đại học lớn, có truyền thống đào tạo trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật, công nghệ then chốt. Trong bối cảnh mới, cán bộ, giảng viên và sinh viên nhà trường cũng đã thay đổi nhận thức và quyết tâm thực hiện sứ mệnh cao cả mà Đảng, Nhà nước, nhân dân kỳ vọng.

PGS.TS Tạ Hải Tùng - Phó Giám đốc ĐH Bách khoa Hà nội chia sẻ: Trong hơn một năm trở lại đây, Đảng và Nhà nước đã rất quan tâm đến ngành giáo dục và khoa học công nghệ với những nghị quyết đột phá như Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71. Khi nhận được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước cũng như của cộng đồng đối với việc phát triển giáo dục đào tạo và phát triển khoa học công nghệ, Bách khoa Hà Nội cũng thấy được sứ mệnh của mình. Nhận thấy đây là một thách thức rất lớn, nhưng đồng thời cũng là một cơ hội để cho Bách khoa Hà Nội phát triển đúng sứ mệnh của mình từ ngày đầu thành lập cách đây 70 năm.

PGS.TS Tạ Hải Tùng cho biết, trong bối cảnh phát triển trong một kỷ nguyên mới của Việt Nam, ĐH Bách Khoa Hà Nội thấy được những vai trò chính mà các đại học dẫn dắt phải đảm nhiệm:

Thứ nhất là đào tạo chất lượng cao. Nếu như trước đây các đại học chủ yếu là cung cấp nguồn lao động chất lượng để phục vụ cho các mục tiêu phát triển và công nghiệp hóa, thì tới đây chúng ta phải đào tạo ra những chuyên gia, những nhà khoa học có khả năng dẫn dắt quá trình phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng như chuyển đổi số Việt Nam. Đây là một bước chuyển đầy thách thức nhưng bắt buộc các đại học dẫn dắt, các đại học lớn phải làm.

Thứ hai là về phát triển khoa học công nghệ. Trước đây nghiên cứu khoa học ở Việt Nam chúng ta cơ bản vẫn phục vụ chủ yếu cho mục đích về đào tạo cũng như làm chủ một số công nghệ mà chúng ta có thể đảm nhận được trong giai đoạn hiện tại. Nhưng tới đây đại học cùng với doanh nghiệp, cùng với sự định hướng của Nhà nước để làm chủ được các công nghệ chiến lược, các công nghệ nền tảng có ý nghĩa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như đảm bảo an ninh quốc phòng và tự chủ công nghệ của đất nước trong thời đại mới.

Thứ ba, phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đây chính là một thế mạnh vô cùng lớn của Việt Nam khi chúng ta có một lực lượng dân số trẻ rất dồi dào, các em rất khao khát khẳng định mình và được đào tạo rất bài bản.

Ngoài ra, cuối cùng, Bách khoa Hà Nội ý thức được sứ mệnh phát triển cộng đồng. Với vai trò là những người được đào tạo bài bản, có kiến thức về khoa học công nghệ và kỹ thuật trong kỷ nguyên số phải có trách nhiệm đóng góp cho cộng đồng để làm sao cho công nghệ số lan tỏa, phát triển kinh tế số, xã hội số và chính phủ số.

Là một cơ sở đại học có nhiều lĩnh vực đào tạo độc quyền như giao thông đường bộ và đặc biệt là giao thông đường sắt, Trường Đại học Giao thông Vận tải nhận thấy vai trò, năng lực của mình có cơ hội để phát huy, tỏa sáng.

PGS.TS Nguyễn Thanh Chương, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Giao thông vận tải khẳng định: Với truyền thống đào tạo về lĩnh vực đường bộ và đường sắt trong suốt chặng đường 65 năm đào tạo, trường ĐH Giao thông vận tải gần như là trường duy nhất ở trên cả nước đào tạo về lĩnh vực đường sắt trên cả các hệ đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Thời gian qua, cán bộ giảng viên của trường cũng tham gia xây dựng chính sách, nghiên cứu chế tạo và chủ động làm chủ các công nghệ về đường sắt.

Theo PGS.TS Nguyễn Thanh Chương, giai đoạn hiện nay, với yêu cầu và sự phát triển mới, đây là một cơ hội để thầy và trò nhà trường phát huy được năng lực của mình trên các góc độ:

Thứ nhất, tham gia vào quá trình đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cao phục vụ cho ngành công nghệ chiến lược, đặc biệt là ngành đường sắt tốc độ cao và ngành đường sắt đô thị.

Thứ hai, trên cơ sở làm chủ khoa học công nghệ, nhà trường phải có những chương trình nghiên cứu, các đề tài nghiên cứu. Bên cạnh đó, các nhà khoa học của trường cũng có thể phối hợp với cả các nhà khoa học nước ngoài để xây dựng các chương trình phục vụ cho công nghệ lõi, đặc biệt là công nghệ về đường sắt tốc độ cao và đường sắt đô thị.

Ngoài ra, cán bộ giảng viên phải tham gia vào các chương trình nghiên cứu, thực hiện chuyển đổi số cũng như xây dựng hệ thống nghiên cứu về AI, chip bán dẫn trong ngành đường sắt.

Cùng với đó, nhà trường đã tham gia vào các hoạt động và phát huy được thế mạnh của mình là phục vụ xây dựng các chính sách để phát triển mạng lưới đường sắt ở Việt Nam cũng như hệ thống giao thông vận tải ở Việt Nam phục vụ cho sự phát triển của đất nước trong thời gian tới. Đây cũng là cơ hội rất lớn để thầy và trò nhà trường phát triển.

Các trụ cột dẫn dắt và thách thức bứt phá

Trong một bối cảnh toàn cầu hóa, nền kinh tế tri thức và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang định hình lại mọi lĩnh vực, thì trường đại học không còn là một 'tháp ngà học thuật' tách biệt mà đã trở thành động cơ phát triển của xã hội, giữ vai trò dẫn dắt việc định hình tương lai đất nước. Vậy thì đâu là những trụ cột khẳng định vai trò dẫn dắt của trường đại học?

Theo PGS.TS Tạ Hải Tùng, Phó Giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội: Lâu nay khi các trường đại học, đặc biệt các đại học hàng đầu, do chúng ta tập trung quá nhiều vào các vấn đề nghiên cứu cơ bản, thành ra việc gắn kết với sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như phát triển công nghệ vẫn còn tương đối rời rạc. Trong bối cảnh mới này, khi đất nước đã xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực trung tâm của mô hình phát triển mới, các nhà khoa học, các nhà trường sẽ phải lăn lộn vào trong thực tế để làm sao cùng với doanh nghiệp trở thành thực sự là động lực trong mô hình tăng trưởng mới lấy khoa học công nghệ làm trung tâm.

Để khẳng định được vai trò dẫn dắt thì đại học sẽ phải làm một số việc:

Thứ nhất, đào tạo của chúng ta phải theo nhu cầu thực tế của quá trình phát triển và gắn với nhu cầu của doanh nghiệp. Trong đó, các đại học hàng đầu, đại học dẫn dắt phải hướng tới đào tạo chuyên gia, đào tạo ra những người có khả năng dẫn dắt sự phát triển về khoa học công nghệ.

Vì vậy, cần phải hướng tới một bước chuyển là đào tạo sau đại học sẽ nhiều hơn là đào tạo đại học, giống như các đại học tinh hoa, các đại học dẫn dắt ở các nước phát triển.

Thứ hai, về nghiên cứu khoa học, bên cạnh phần nghiên cứu cơ bản thì sẽ phải chuyển mạnh sang nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu phát triển. Lấy đề bài từ doanh nghiệp và làm thế nào đó theo mô hình '3 nhà' (Nhà nước - Nhà trường - Nhà doanh nghiệp) để phát triển cùng với doanh nghiệp, nhanh chóng tạo ra các sản phẩm công nghệ chiến lược.

Thứ ba, hình thành nhanh chóng hệ thống về đổi mới sáng tạo, ươm tạo để phát huy được tối đa sức trẻ của người học và sức sáng tạo của người học.

Thứ tư, chúng ta sẽ phải hướng tới hội nhập và cạnh tranh sòng phẳng về đào tạo và nghiên cứu khoa học trên trường quốc tế.

Theo PGS.TS Nguyễn Thanh Chương: trong định hình tương lai đất nước thì quan trọng nhất vẫn là nguồn nhân lực có chất lượng cao, làm chủ được công nghệ và phục vụ cho sự phát triển kinh tế - xã hội đất nước. Vì vậy, các trụ cột, các định hình dẫn dắt của các trường đại học trong thời gian tới vẫn tập trung vào hai mảng chính: Một là đào tạo nguồn nhân lực, và hai là nghiên cứu khoa học phục vụ trực tiếp cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

Về phát triển nhân lực: Thực hiện vai trò dẫn dắt, trước hết là phải tiên phong xây dựng các chương trình đào tạo mang tính chất hiện đại và mới; thứ hai là đào tạo ra nhân lực thực sự chất lượng cao, đáp ứng được yêu cầu đặc biệt là yêu cầu phát triển của khoa học công nghệ cũng như sự phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại 4.0.

Vấn đề thứ hai là các chương trình nghiên cứu phải mang tính thực chất, vừa phù hợp theo kịp sự phát triển thế giới nhưng đồng thời phải phù hợp với điều kiện phát triển của Việt Nam, để làm sao chúng ta có những sản phẩm có thể thương mại hóa được, sản phẩm đó phải được quốc tế hóa được để làm sao chúng ta có những vị thế như vai trò dẫn dắt của mình trong phục vụ phát triển kinh tế - xã hội đất nước trong thời gian tới.

Nhìn vào danh sách 12 cơ sở giáo dục đại học được kỳ vọng có vai trò dẫn dắt, chúng ta thấy có đầy đủ những mảnh ghép từ lĩnh vực khoa học công nghệ, kinh tế, y tế đến sư phạm và cả khối tư thục.

PGS TS Tạ Hải Tùng cho rằng lĩnh vực khoa học công nghệ như 'phần cứng', còn lại các lĩnh vực về xã hội và các lĩnh vực liên quan như là 'phần mềm', hướng tới hình thành nên một hệ thống có thể tạo ra động lực phát triển. Để phát triển xã hội thì chúng ta cần phải có rất nhiều các thành phần tham gia vào, sự đóng góp sẽ tùy theo sứ mệnh của các trường. Nếu các trường tư thục, các trường ngoài công lập có sứ mệnh phù hợp với sự phát triển của đất nước cũng như của Thủ đô thì cũng xứng đáng nhận được sự đầu tư của Nhà nước cũng như của Thủ đô Hà Nội. Như vậy nó tạo ra một sự cạnh tranh lành mạnh giữa các cơ sở đào tạo đến từ các khối khác nhau.

PGS.TS Nguyễn Thanh Chương cũng cho rằng thời gian tới Hà Nội phát triển theo Luật Thủ đô cũng như định hướng phát triển Thủ đô là một đơn vị tiêu biểu, phát triển nhanh, bền vững trong cả nước. Vì vậy, việc lựa chọn 12 trường này là sự đa dạng của sự phát triển chung, đảm bảo sự phát triển bền vững về cả khoa học công nghệ, xã hội nhân văn, phát triển con người từ các cấp khác nhau. Sự đa dạng này đảm bảo phát triển ổn định và bền vững của Thủ đô.

Ông cũng đánh giá việc giao nhiệm vụ trách nhiệm cho các trường đại học công lập cũng như ngoài công lập để khẳng định trách nhiệm xã hội chung của các trường đại học trong phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô và đất nước, đa dạng hóa nguồn lực để phục vụ sự phát triển, tăng cường chất lượng đào tạo cũng như nâng cao kết quả nghiên cứu khoa học.

Áp lực, mục tiêu thách thức phải đi cùng nguồn lực tương xứng

Đề án này đặt ra những mục tiêu rất cụ thể và không kém phần áp lực: Tối thiểu 45% giảng viên có trình độ tiến sĩ, thu hút 600 lượt chuyên gia quốc tế và tỷ lệ theo học các ngành STEM phải đạt ít nhất 40%. Vậy liệu đây có phải là 'chiếc áo quá rộng' với các cơ sở giáo dục của chúng ta và các tiêu chí này liệu có đạt được không ?

PGS.TS Tạ Hải Tùng, phó giám đốc ĐH Bách khoa Hà Nội khẳng định: "Thực ra tôi luôn nhìn vào các thách thức này là cơ hội. Khi nhìn vào danh sách 100 trường đại học hàng đầu châu Á, Malaysia, Thái Lan có gần chục trường, Indonesia, Philippines đều có hết, chỉ mỗi Việt Nam chúng ta là chưa có. Chúng ta hướng tới năm 2030, tại thời điểm đó chúng ta đã xác định rõ mục tiêu phát triển và GDP bình quân chúng ta sẽ tương đương như Thái Lan ở thời điểm hiện tại. Khi đó họ đã có 10 trường đại học trong top 100, thì giáo dục đại học Việt Nam đến năm 2030 cũng phải phấn đấu có các trường đại học trong top 100. Nếu không thì sự phát triển của chúng ta sẽ đi chậm hơn sự phát triển của các nước".

"Các đại học ở các nước họ đều có nguồn lực tương xứng và họ đã phát triển với sứ mệnh đó. Tôi nghĩ rằng áp lực mục tiêu, thách thức thì nguồn lực phải tương xứng và tôi tin chắc các đại học Việt Nam nếu được đầu tư như vậy thì chiếc áo này không quá rộng và hoàn toàn có thể đạt được mục tiêu này".

PGS.TS Nguyễn Thanh Chương chia sẻ: Hiện nay sự phát triển của giáo dục đại học của chúng ta so với khu vực và châu Á cũng đang ở mức còn thấp. Vì vậy để chúng ta có những trường xếp hạng cũng như sánh vai với các khu vực và châu Á thì bắt buộc phải có sự đầu tư. Muốn đầu tư thì chúng ta phải có mục tiêu. Do vậy tôi nghĩ đây là mục tiêu rất quan trọng để nâng hạng các trường đại học. Khi đã có mục tiêu rồi thì chúng ta bắt buộc phải làm và sẽ phải có giải pháp cụ thể hơn để hoàn thành mục tiêu./.