Chiều 4/8, Bộ Tài chính tổ chức Hội nghị lấy ý kiến đối với Dự án Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản (sửa đổi). Dự án Luật dự kiến trình Quốc hội khóa XVI thông qua tại kỳ họp thứ 2.

Theo Bộ Tài chính, Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản năm 2008 sau gần hai thập kỷ thực hiện đã tạo hành lang pháp lý để huy động nguồn lực trong những tình huống cấp bách. Riêng trong đại dịch COVID-19 đã có 124 quyết định trưng dụng tại 7 địa phương. Tuy nhiên, thực tiễn cũng bộc lộ những bất cập như thẩm quyền còn cứng nhắc, không cho ủy quyền; thủ tục chưa đủ linh hoạt trong tình huống khẩn cấp; khó xác định giá thị trường đối với tài sản chuyên dùng.

Các đại biểu góp ý nhiều nội dung cần sửa đổi, bổ sung của Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản.

Dự thảo Luật gồm 4 chương, 30 điều, trong đó giữ nguyên 3 điều, sửa đổi 21 điều, bổ sung mới 3 điều và lược bỏ 13 điều của Luật hiện hành. Một trong những thay đổi đáng chú ý là quy định chặt hơn điều kiện trưng mua, trưng dụng tài sản. Theo đó, biện pháp này chỉ được thực hiện khi thật cần thiết vì lý do quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, tình trạng khẩn cấp, phòng chống thiên tai, dịch bệnh; đồng thời phải đáp ứng các điều kiện về khả năng sử dụng hàng dự trữ quốc gia và huy động tài sản tự nguyện.

Thu hẹp trưng mua để bảo vệ quyền sở hữu

Theo ông Nguyễn Tân Thịnh, Cục trưởng Cục Quản lý công sản, Bộ Tài chính, một trong những quan điểm khi xây dựng dự luật là thiết lập hành lang pháp lý minh bạch, ổn định, chi phí tuân thủ thấp, nhưng phải kiểm soát chặt chẽ quyền lực nhà nước, bảo hộ quyền sở hữu tư nhân và quyền tài sản.

Theo đó, dự thảo đề xuất thu hẹp tối đa loại tài sản trưng mua - tức chuyển quyền sở hữu tài sản cho Nhà nước - chỉ áp dụng đối với những vật phẩm thực sự cần thiết như thuốc, vắc-xin, vật tư y tế, lương thực, thực phẩm, xăng dầu, hóa chất và vật tiêu hao.

Ở chiều ngược lại, phạm vi tài sản có thể trưng dụng - tức Nhà nước sử dụng có thời hạn - được đề xuất mở rộng để đáp ứng những yêu cầu mới về quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia. Danh mục bổ sung gồm vật nuôi, hạ tầng viễn thông, hạ tầng số, tài sản số, công trình kết cấu hạ tầng và khu vực biển.

Quyền lợi của người có tài sản cũng được bổ sung cơ chế bảo vệ. Nếu cơ quan nhà nước chậm thanh toán tiền trưng mua hoặc tiền bồi thường thiệt hại do trưng dụng, dự thảo quy định phải trả thêm một khoản tương đương tiền chậm nộp theo Luật Quản lý thuế, tính trên số tiền và thời gian chậm thanh toán. Việc trưng mua, trưng dụng cũng phải bảo đảm không xâm phạm dữ liệu cá nhân và dữ liệu bí mật kinh doanh.

Tài sản đặc thù không dễ áp dụng một công thức chung

Góp ý tại hội nghị, Ông Cầm Anh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc - Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa Luật Trưng mua, trưng dụng tài sản với Luật Đường sắt. Theo doanh nghiệp, cùng một đối tượng là phương tiện, hạ tầng đường sắt phục vụ nhiệm vụ đặc biệt hiện có thể chịu sự điều chỉnh của hai hệ thống quy định, do đó cần một cơ chế thống nhất để tránh vướng mắc khi phát sinh tình huống thực tế.

Một vấn đề khác là kết cấu hạ tầng đường sắt vốn là tài sản công do Nhà nước giao doanh nghiệp quản lý, không phải tài sản thuộc sở hữu của doanh nghiệp. Vì vậy, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đề nghị xác định rõ loại tài sản này có thuộc diện trưng dụng hay không và cơ chế hoàn trả, bồi hoàn được thực hiện thế nào.

Đại diện Tổng công ty Đường sát Việt Nam cũng lưu ý đặc thù kỹ thuật của đường sắt. Sau thời gian trưng dụng, đầu máy, toa xe hoặc kết cấu hạ tầng không thể đơn giản bàn giao là đưa ngay vào vận hành mà phải kiểm tra, thử nghiệm, nghiệm thu an toàn. Đặc biệt, với khổ đường 1.000mm của Việt Nam, nhiều đầu máy, toa xe gần như không có thị trường giao dịch phổ biến để lấy giá so sánh. Do đó, cần có phương pháp định giá phù hợp đối với loại tài sản đặc thù này.

Tình huống khẩn cấp: có nên buộc kiểm tra nguồn dự trữ trước?

Từ thực tiễn địa phương, đại diện tỉnh Phú Thọ cho rằng quy định chỉ trưng mua, trưng dụng khi không có hàng trong dự trữ quốc gia hoặc việc xuất cấp không bảo đảm kịp thời có thể phát sinh khó khăn trong những tình huống đặc biệt khẩn cấp. Với thảm họa, thiên tai, khủng bố hoặc cứu nạn, cứu hộ mà việc xử lý có thể tính bằng phút, việc phải xác minh nguồn dự trữ trước khi quyết định trưng dụng có thể không khả thi. Ý kiến này đề nghị có cơ chế cho phép xử lý ngay trong trường hợp đặc biệt khẩn cấp.

Phú Thọ cũng đề nghị nghiên cứu cơ chế ủy quyền hoặc giao quyền cho cấp phó khi người có thẩm quyền vắng mặt. Nếu cấm tuyệt đối việc phân cấp, ủy quyền, trong tình huống người đứng đầu không thể trực tiếp ra quyết định, việc xử lý tại hiện trường có nguy cơ bị chậm.

Trong khi đó, đại diện thành phố Hải Phòng đồng tình với đề xuất giao thẩm quyền trưng dụng tài sản cho Chủ tịch UBND cấp xã, cho rằng quy định này phù hợp yêu cầu xử lý theo phương châm "4 tại chỗ", bảo đảm quyết định được đưa ra kịp thời khi xảy ra sự cố trên địa bàn.

Đại diện tỉnh Quảng Ninh đề nghị dự thảo làm rõ quyền lợi của chủ tài sản trong trường hợp phải cưỡng chế thi hành quyết định trưng mua, trưng dụng; cụ thể, người bị cưỡng chế có tiếp tục được thanh toán tiền trưng mua, bồi thường thiệt hại hay không, nguồn kinh phí và thủ tục chi trả được thực hiện như thế nào. Địa phương này cũng đề nghị làm rõ cơ chế hủy bỏ quyết định đã ban hành nhưng chưa được thực hiện khi điều kiện trưng mua, trưng dụng không còn.

Cục trưởng Cục Quản lý công sản Nguyễn Tân Thịnh cho biết Ban soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến để tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo, trong đó có những vấn đề về tài sản đặc thù của ngành đường sắt, cơ chế xử lý trong tình huống khẩn cấp, bảo vệ dữ liệu và cưỡng chế thực hiện quyết định trưng mua, trưng dụng./.