Luật sư Trần Xuân Tiền, Trưởng Văn phòng luật sư Đồng đội trao đổi về quyền từ chối nhận di sản thừa kế:

Thính giả Đoàn Văn Khắc ở tỉnh Ninh Bình nêu băn khoăn:

Cách đây 5 năm, tôi có cho một người anh họ vay số tiền lớn, khoảng 2 tỷ. Số tiền này được vay thành nhiều lần. Trước đó, công việc làm ăn của anh thuận lợi nên tiền lãi tôi nhận được đều đặn. Sau này, khi biết anh gặp khó khăn, tôi chủ động cắt lãi và yêu cầu anh trả lại tiền gốc. Anh hứa hẹn sẽ trả tôi dần trong 2 năm, tôi đồng ý. Nhưng từ đó đến nay, anh mới trả được cho tôi 300 triệu đồng. Mới đây, bố anh qua đời, tôi được biết bố anh để lại di chúc cho anh hưởng toàn bộ di sản thừa kế bao gồm sổ tiết kiệm và căn nhà bố anh và anh đang sinh sống. Tuy nhiên, anh lại làm thủ tục để từ chối nhận di sản thừa kế của bố. Theo như tôi tìm hiểu, anh làm vậy để trốn tránh nghĩa vụ trả nợ vì anh đang mắc nợ nhiều nơi. Tôi muốn hỏi, tôi có thể khởi kiện, yêu cầu bác bỏ quyền từ chối hưởng di sản thừa kế của anh họ không?

Theo luật sư Trần Xuân Tiền, Trưởng Văn phòng luật sư Đồng đội, theo khoản 1 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 thì người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Tuy nhiên để việc từ chối đúng quy định pháp luật cần đáp ứng hai điều kiên:

- Theo khoản 2 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 thì việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết.

- Theo khoản 2 Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015 thì việc từ chối nhận di sản phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.

Pháp luật hiện hành chưa đưa ra định nghĩa về khái niệm từ chối nhận di sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản cho nên việc xác định thường dựa vào sự đánh giá tổng hợp của Tòa án đối với nhiều yếu tố. Trước hết là sự tồn tại của một nghĩa vụ tài sản tại thời điểm từ chối có thể là hợp đồng vay, giấy nhận nợ. Tiếp đến là khả năng tài chính của người từ chối. Nếu người này không còn tài sản nào khác đủ để thực hiện nghĩa vụ của ngoài phần di sản được hưởng thì đó là một dấu hiệu quan trọng.

Trong trường hợp chứng minh được việc từ chối di sản thừa kế nhằm trốn trách nhiệm trả nợ thì văn bản từ chối đó không có giá trị pháp lý. Từ đó, di sản thừa kế được xác định là tài sản thuộc quyền sở hữu của người được hưởng thừa kế và có thể bị kê biên xử lý nhằm bảo đảm việc thực hiện nghĩa vụ trả nợ.

Nếu quá trình xác minh cho thấy có dấu hiệu của việc cố tình tẩu tán tài sản hoặc gian dối nhằm chiếm đoạt, trốn tránh trách nhiệm có chủ đích, cơ quan chức năng cũng có thể xem xét thêm cách các trách nhiệm pháp lý khác, thậm chí có thể xử lý hình sự.

Với tư cách của chủ nợ, hoàn toàn có quyền khởi kiện yêu cầu Tòa án tuyên văn bản từ chối nhận di sản của người được hưởng thừa kế là vô hiệu vì đã vi phạm quy định tại Điều 620. Đồng thời, có thể yêu cầu giải quyết việc đòi nợ gốc trong cùng một bản án để bảo đảm quyền lợi của mình.

Cho nên, nếu ở trong hoàn cảnh, cần thu thập và củng cố đầy đủ chứng cứ bao gồm giấy tờ vay nợ, tin nhắn hay bất kỳ tài liệu nào có thể hiện việc vay và cam kết trả nợ cùng với bằng chứng người này đang mắc nợ nhiều nơi và mất khả năng thanh toán. Trên cơ sở đó nộp đơn khởi kiện tại Tòa án nhân dân cấp huyện nơi bị đơn cư trú hoặc nơi có bất động sản

Song song với việc đó nên cân nhắc yêu cầu Tòa án áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời như: phong tỏa tài sản, cấm chuyển dịch quyền đối với căn nhà và sổ tiết kiệm nhằm tránh nguy cơ tài sản bị tẩu tán trong quá trình tổ tụng. Trong trường hợp đã có quyết định của Tòa án nhưng không tự nguyện thi hành thì có thể yêu cầu kê biên phát mại tài sàn nhằm thu hồi khoản nợ./.