Thí điểm chế định luật sư công, nâng tầm quản trị quốc gia bằng pháp luật

Sáng 24.4, tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa 16 với 467/484 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội thông qua Nghị quyết về việc thí điểm thực hiện chế định luật sư công tại 8 bộ và 10 địa phương.

Về phạm vi điều chỉnh, thí điểm, nghị quyết quy định thí điểm thực hiện chế định luật sư công, gồm nguyên tắc hoạt động, tiêu chuẩn, phạm vi công việc, quyền và nghĩa vụ, quy trình giải quyết công việc và chế độ chính sách đối với luật sư công.

Việc thí điểm chế định luật sư công được tổ chức và thực hiện tại 8 bộ (Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Bộ Ngoại giao, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Xây dựng) và 10 địa phương (Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng, Cần Thơ, Đồng Nai, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Khánh Hòa và Lâm Đồng).

Có thể nói việc thí điểm chế định luật sư công tại 8 bộ, ngành và 10 địa phương đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Đây được kỳ vọng là một bước tiến mới trong chuyên nghiệp hóa hoạt động pháp lý trong khu vực công.

Thực tế hiện nay cho thấy yêu cầu hình thành đội ngũ luật sư công xuất phát từ nhiều bất cập nổi lên trong hoạt động của khu vực Nhà nước. Trong tố tụng hành chính, số lượng vụ án tăng nhanh, tính chất ngày càng phức tạp nhưng hiệu quả giải quyết còn hạn chế; nhiều cơ quan nhà nước gặp khó khăn trong tham gia tố tụng, chuẩn bị hồ sơ, làm giảm hiệu quả bảo vệ lợi ích của Nhà nước. Trong xử lý các dự án kinh tế - xã hội và giao dịch quốc tế, còn nhiều dự án tồn đọng, vướng mắc pháp lý, trong khi rủi ro pháp lý ở các hợp đồng, dự án quốc tế ngày càng gia tăng. Cùng với đó, các vụ kiện đầu tư, thương mại quốc tế ngày càng phổ biến, phức tạp; việc giải quyết khiếu nại, tố cáo, nhất là các vụ việc kéo dài, liên quan đất đai, cũng tạo áp lực lớn lên bộ máy hành chính và đặt ra nhu cầu hỗ trợ pháp lý chuyên nghiệp hơn cho các cơ quan nhà nước.

Theo Luật sư Nguyễn Chiến, Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội, Việt Nam đặt vấn đề thí điểm luật sư công vào thời điểm này là khá chín muồi vì có sự gặp nhau giữa yêu cầu chính trị, yêu cầu cải cách tư pháp và yêu cầu thực tiễn quản trị nhà nước. “Chúng ta đang trong quá trình tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong tiến trình đó, pháp luật không chỉ là công cụ để xử lý vi phạm mà còn phải trở thành công cụ quản trị, công cụ phòng ngừa rủi ro và bảo vệ lợi ích công một cách chủ động hơn”, Luật sư Nguyễn Chiến khẳng định. Ngoài ra theo ông, đây cũng là thời điểm mà yêu cầu bảo vệ lợi ích nhà nước ngày càng phức tạp hơn. Trước đây có thể một số vụ việc chủ yếu nằm trong khuôn khổ quán lý hành chính thông thường. Nhưng hiện nay quyết định công, hợp đồng công, dự án công đều có thể kéo theo hệ pháp lý rất lớn. Một sai sót trong thiết kế hồ sơ, trong đàm phán hay lựa chọn căn cứ pháp lý hoặc trong cách tham gia tố tụng có thể dẫn đến chi phí rất lớn cho nhà nước. Bởi vậy việc đặt thí điểm chế định luật sư công lúc này là hợp logic. Nó phản ánh nhu cầu nâng cấp năng lực pháp lý của khu vực công từ mức “đủ để xử lý thủ tục” lên mức “đủ để bảo vệ lợi ích công” trong môi trường pháp lý ngày càng phức tạp.

Khẳng định sự cần thiết, tuy nhiên Luật sư Nguyễn Chiến cho rằng, luật sư công là đối tượng hết sức đặc thù, đòi hỏi tiêu chuẩn rất cao về đạo đức và chuyên môn để bảo vệ tốt nhất quyền lợi của Nhà nước. Bởi để mô hình thí điểm này khả thi, sát thực tiễn cần phải quán triệt nguyên tắc: Đúng người, đúng việc, đúng trách nhiệm, đúng cơ chế kiểm soát.

Về phạm vi công việc, luật sư công không nên bị dàn trải. Nếu giao quá rộng, mô hình sẽ nhanh chóng chồng lấn với pháp chế, với trợ giúp pháp lý hoặc với cơ chế thuê luật sư bên ngoài. Luật sư công cần tập trung vào một số nhóm việc trọng tâm, vụ án hành chính phức tạp, tranh chấp đầu tư, thương mại quốc tế, hợp đồng lớn, dự án trọng điểm, các vụ khiếu nại, tố cáo kéo dài và những vụ việc tác động đáng kể đến lợi ích công hoặc uy tín của cơ quan nhà nước.

Ngoài ra theo Luật sư Nguyễn Chiến, tiêu chuẩn đầu vào phải thực sự chặt chẽ. Người làm luật sư công phải có nền tảng pháp lý tốt, kinh nghiệm thực tiễn đủ sâu, kỹ năng tư vấn và tranh tụ vững, bản lĩnh nghề nghiệp, đạo đức nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm công vụ cao.

Cơ chế sử dụng linh hoạt cũng là một yếu tố được Luật sư Nguyễn Chiến nhắc tới. Theo ông mô hình này không nên thiết kế theo hướng khép kín mà theo hướng mở nhưng có kiểm soát. Nhà nước phải có nhân sự đủ mạnh bên trong đồng thời vẫn giữ khả năng huy động chất xám xã hội khi cần. Đặc biệt cần quy định rõ trách nhiệm giải trình, phải xác định rõ cơ quan nào phân công, cơ quan nào giám sát, trách nhiệm cá nhân của luật sư công tới đâu, cơ chế phối hợp với pháp chế, với lãnh đạo cơ quan, với Bộ Tư pháp và với tổ chức xã hội nghề nghiệp của luật sư như thế nào. “Chỉ khi nào các yếu tố này được thiết kế đồng bộ thì mô hình này mới vừa linh hoạt vừa thực chất”, Luật sư Nguyễn Chiến khẳng định.

Về khoảng thời gian 2 năm cho việc thí điểm này, theo Luật sư Nguyễn Chiến là phù hợp. Còn nếu muốn đánh giá toàn diện theo nghĩa rất sâu, đầy đủ cho mọi khía cạnh thì còn phụ thuộc vào cách tổ chức thí điểm và cách đo lường kết quả. Điều quan trọng không chỉ là thời gian bao lâu mà là ngay từ đầu phải có bộ chỉ số đánh giá thật rõ, phải đo được chất lượng bảo vệ lợi ích nhà nước, thời gian xử lý vụ việc, hiệu quả phối hợp giữa luật sư công với pháp chế và đặc biệt là khả năng kiểm soát rủi ro xung đột lợi ích.

Ngoài ra, một trong những nội dung được nhiều người quan tâm đó là chế độ, chính sách đối với luật sư công như thế nào để đủ sức thu hút và giữ chân nhân tài? Về vấn đề này, theo Luật sư Nguyễn Chiến, ngoài lương và hỗ trợ cơ bản cần ít nhất 3 nhóm chính sách bổ sung. Thứ nhất là cơ chế thu nhập gắn với mức độ phức tạp và hiệu quả công việc. Những vụ việc lớn, có yếu tố quốc tế, giá trị tranh chấp cao, áp lực lớn thì phải có chế độ tương xứng. Thứ hai là đầu tư mạnh cho đào tạo chuyên sâu. Thứ ba là cơ chế bảo vệ nghề nghiệp và điều kiện làm việc. Muốn thu hút được người giỏi thì phải đồng thời có ba thứ: đãi ngộ hợp lý, không gian phát triển nghề nghiệp và cơ chế bảo vệ đủ mạnh.

Ngoài chính sách đãi ngộ, một vấn đề nữa cũng được Luật sư Nguyễn Chiến quan tâm, như một yếu tố sống còn đó là cơ chế giám sát chặt chẽ để bảo đảm luật sư công hoạt động hiệu quả và đúng vai trò. Một mô hình mới mà không có cơ chế giám sát tốt thì rất dễ bị nghi ngờ thậm chí bị méo mó trong quá trình vận hành. Luật sư công càng mạnh thì cơ chế giám sát càng phải chặt chẽ. Theo ông đây không phải cản trở mà là điều kiện để mô hình phát triển bền vững.

Luật sư Nguyễn Chiến kỳ vọng mô hình thí điểm này nếu được thiết kế đúng sẽ góp phần nâng tầm quản trị quốc gia bằng pháp luật. Khi cơ quan công quyền có một lực lượng pháp lý đủ chuyên nghiệp, đủ bản lĩnh và đủ kỹ năng nghề luật sư thì quyết định hành chính sẽ thận trọng hơn, hợp đồng công sẽ chặt chẽ hơn, tranh chấp sẽ được dự liệu sớm hơn và lợi ích công sẽ được bảo vệ bài bản hơn.

“Kỳ vọng lớn bao nhiêu thì yêu cầu thiết kế thể chế phải chặt chẽ bấy nhiêu, không thể nóng vội. Phải thể chế hóa từng bước, thí điểm có kiểm soát, tổng kết nghiêm túc rồi mới nhân rộng. Làm được như vậy thì mô hình luật sư công mới thực sự có giá trị bền vững”, Luật sư Nguyễn Chiến khẳng định.