Từ tuyên truyền pháp luật đến xây dựng văn hóa tuân thủ

Một cuộc tuyên truyền có thể thu hút hàng trăm người tham dự. Hàng nghìn tài liệu pháp luật cũng có thể được phát đến các thôn, bản. Nhưng sau những hội nghị, lớp tập huấn ấy, người dân có hiểu quy định liên quan trực tiếp đến quyền lợi của mình không? Có biết cách áp dụng khi gặp vướng mắc trong sản xuất, đất đai, hôn nhân, sinh kế hay thực hiện chính sách an sinh? Đây mới là câu hỏi quyết định hiệu quả của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Thực tiễn giai đoạn 2021 - 2024 cho thấy, dù đã có hàng chục nghìn hội nghị, hội thảo, lớp tập huấn được tổ chức tại 45 địa phương với hơn 5 triệu lượt người tham dự, nhận thức pháp luật của đồng bào vẫn còn hạn chế, không đồng đều. Đội ngũ báo cáo viên pháp luật là người dân tộc thiểu số hoặc biết tiếng dân tộc thiểu số ở cấp tỉnh chỉ chiếm khoảng 6,91%. Nhiều chủ trương, chính sách quan trọng chưa đến được người dân kịp thời.

Ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 233/QĐ-TTg phê duyệt Đề án “Phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035”. Đề án được xây dựng trên cơ sở tổng kết thực tiễn giai đoạn trước, với sáu điểm đột phá, trong đó đáng chú ý là sự thay đổi về mục tiêu và cách tiếp cận.

Theo ông Nguyễn Chí Tuấn, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, mục tiêu của Đề án không dừng ở việc phổ biến, tuyên truyền các quy định pháp luật, mà hướng tới tạo chuyển biến về nhận thức, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật và hình thành thói quen tự giác tìm hiểu pháp luật trong đồng bào, với phương châm “Mưa dầm thấm lâu”.

Đây là sự chuyển hướng từ cách làm theo đợt, theo chiến dịch sang hoạt động thường xuyên, liên tục. Pháp luật không chỉ được giới thiệu trong các hội nghị mà cần hiện diện trong những vấn đề người dân gặp hằng ngày, từ sản xuất, việc làm, sinh kế, an sinh xã hội đến thực hiện quyền và nghĩa vụ công dân.

Đề án cũng yêu cầu cá thể hóa đối tượng và địa bàn. Thay vì sử dụng một chương trình, một bộ tài liệu và một phương thức tuyên truyền chung, các nhóm có đặc điểm khác nhau cần được tiếp cận bằng nội dung phù hợp. Trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số rất ít người; các dân tộc còn gặp nhiều khó khăn hoặc có khó khăn đặc thù; người dân tộc thiểu số có đạo; địa bàn có tỷ lệ tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống cao; học sinh, sinh viên vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Nội dung pháp luật được ưu tiên cũng phải xuất phát từ đời sống thực tế. Đó là chính sách dân tộc, chính sách tôn giáo, chính sách phát triển kinh tế - xã hội, giải quyết sinh kế, việc làm, an sinh xã hội và những quy định có tác động trực tiếp đến quyền lợi của người dân.

Một yêu cầu đáng chú ý là việc gắn phổ biến pháp luật với phong tục, tập quán, văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc; với giáo lý, giáo luật đối với đồng bào có đạo. Cách tiếp cận này không đặt pháp luật đối lập với văn hóa, tín ngưỡng, mà tìm điểm giao thoa để người dân dễ tiếp nhận và vận dụng.

Ngôn ngữ và cách tiếp cận phải phù hợp với từng cộng đồng

Một trong những rào cản khiến pháp luật khó đi vào đời sống vùng đồng bào dân tộc thiểu số là bất đồng ngôn ngữ và điều kiện tiếp cận thông tin. Không thể mặc nhiên cho rằng một văn bản được phổ biến bằng tiếng phổ thông sẽ đến được với tất cả người dân, nhất là ở những địa bàn vùng sâu, vùng xa.

Lần này, Đề án đưa ra chỉ tiêu cụ thể về phổ biến, giáo dục pháp luật bằng tiếng dân tộc thiểu số. Giai đoạn 2026-2030, ít nhất 30% hoạt động phải được thực hiện bằng ngôn ngữ dân tộc thiểu số; giai đoạn 2031-2035 nâng tỷ lệ này lên ít nhất 50%. Bộ Dân tộc và Tôn giáo, UBND cấp tỉnh được giao tổ chức dịch các quy định pháp luật liên quan đến đồng bào sang tiếng dân tộc, dưới nhiều hình thức như sách viết, sách nói, tài liệu song ngữ.

Phương thức truyền tải cũng phải tính đến điều kiện thực tế của từng nhóm. Với đồng bào ở vùng sâu, vùng xa chưa có điện thoại thông minh, phát thanh bằng tiếng dân tộc thiểu số, tài liệu song ngữ và sinh hoạt cộng đồng vẫn là những kênh cần được ưu tiên. Với người dân đã có điều kiện sử dụng điện thoại, các nền tảng như Zalo, Facebook, video clip ngắn bằng tiếng dân tộc có thể được khai thác. Trong trường học, nội dung pháp luật được tích hợp vào hoạt động giáo dục; với chức sắc, chức việc tôn giáo, cần có hình thức tập huấn, đối thoại phù hợp.

Chuyển đổi số cũng được xác định là một trong những giải pháp đột phá. Đề án đặt mục tiêu ít nhất 50% hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật được thực hiện qua môi trường số trong giai đoạn 2026-2030, tăng lên 80% trong giai đoạn 2031-2035.

Tuy nhiên, tỷ lệ hoạt động trên môi trường số không đồng nghĩa với việc mọi người dân đều có khả năng tiếp cận. Nếu thiếu điện thoại, kết nối mạng hoặc kỹ năng sử dụng công nghệ, người dân vẫn có thể đứng ngoài các kênh thông tin mới. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không phải là thay thế hoàn toàn phương thức truyền thống bằng công nghệ, mà là lựa chọn phương thức phù hợp với từng địa bàn, từng nhóm đối tượng.

Xây dựng lực lượng nòng cốt ngay từ cơ sở

Pháp luật muốn đi vào cộng đồng không thể chỉ trông chờ vào những đợt tuyên truyền từ cấp trên. Người trực tiếp chuyển tải thông tin phải là người hiểu ngôn ngữ, phong tục, tập quán và có được sự tin cậy của cộng đồng.

Đề án đặt mục tiêu xây dựng đội ngũ hạt nhân nòng cốt theo hai tầng. Ở cấp Trung ương, Bộ Dân tộc và Tôn giáo tổ chức đào tạo, bồi dưỡng ít nhất 650 người trong giai đoạn 2026-2030; đến giai đoạn 2031-2035, con số này tăng lên 1.300 người. 100% đội ngũ hạt nhân được bồi dưỡng, cập nhật kiến thức hằng năm.

Ở cấp địa phương, giai đoạn 2026-2030, mỗi xã đặc biệt khó khăn phải có ít nhất hai người được bồi dưỡng theo chương trình, tài liệu của Đề án. Giai đoạn 2031-2035, yêu cầu này được mở rộng tới mỗi xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Đối tượng được ưu tiên lựa chọn gồm bí thư chi bộ, trưởng thôn, bản, người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số, người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở, chức sắc, chức việc tôn giáo và người đứng đầu các tổ chức tôn giáo. Tiêu chí quan trọng là khả năng sử dụng tiếng dân tộc thiểu số, hiểu biết về văn hóa, phong tục, tập quán và có uy tín trong cộng đồng.

Nội dung bồi dưỡng không chỉ gồm kiến thức pháp luật mới mà còn có kỹ năng phổ biến pháp luật phù hợp với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, sử dụng trí tuệ nhân tạo và mạng xã hội. Đề án đồng thời đặt ra yêu cầu xây dựng tài liệu riêng, tổ chức bồi dưỡng trực tuyến, tham quan thực tế tại các cơ quan thực thi pháp luật và có cơ chế hỗ trợ, khen thưởng lực lượng tham gia.

Đây là khâu có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng triển khai. Bởi nếu đội ngũ nòng cốt chỉ được giao nhiệm vụ mà không được trang bị kiến thức, kỹ năng và điều kiện hoạt động, mục tiêu đưa pháp luật về cơ sở rất dễ dừng lại ở yêu cầu trên giấy.

Hiệu quả phải được đo bằng sự thay đổi trong đời sống

Đề án được triển khai theo lộ trình, phân công trách nhiệm cho các bộ, ngành và địa phương. Bộ Dân tộc và Tôn giáo là cơ quan thường trực, chủ trì hướng dẫn, theo dõi, tổng hợp và kiểm tra việc thực hiện. Bộ Tư pháp phụ trách hoàn thiện thể chế, hướng dẫn chuyên môn; Bộ Tài chính chủ trì bố trí ngân sách; các bộ, ngành liên quan phối hợp triển khai theo lĩnh vực được giao. UBND cấp tỉnh chịu trách nhiệm tổ chức thực hiện tại địa phương.

Trong năm 2026-2027, các nhiệm vụ trọng tâm gồm xây dựng chương trình, tài liệu phổ biến pháp luật đặc thù; tuyển chọn, đào tạo đội ngũ hạt nhân; rà soát cơ chế kinh phí; xây dựng cơ sở dữ liệu và ứng dụng công nghệ phục vụ theo dõi, triển khai Đề án.

Đáng chú ý, Đề án không chỉ đặt ra các chỉ tiêu về số lượng hoạt động mà còn xây dựng hệ thống theo dõi, đánh giá kết quả. Giai đoạn 2026-2030, mục tiêu có ít nhất 50% người dân vùng dân tộc thiểu số và miền núi được phổ biến, giáo dục pháp luật; tỷ lệ này ở vùng đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, biên giới là 60%, còn nhóm người dân tộc thiểu số còn nhiều khó khăn là 70%. Các chỉ tiêu tương ứng trong giai đoạn 2031-2035 lần lượt là 70%, 90% và 90%.

Để hạn chế tình trạng triển khai hình thức, báo cáo thành tích nhưng không phản ánh đúng thực chất, Đề án yêu cầu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu theo dõi trên phạm vi toàn quốc; tổ chức các đoàn kiểm tra thực tế hằng năm; phát huy vai trò giám sát, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp. Kết quả triển khai còn được xác định là một trong những tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Theo ông Nguyễn Chí Tuấn, thành công của Đề án không đo bằng số hội nghị được tổ chức hay số tài liệu được in ấn, mà phải được đánh giá bằng sự thay đổi thực sự trong nhận thức và hành vi tuân thủ pháp luật của đồng bào, đặc biệt là giảm thiểu các hành vi vi phạm pháp luật do thiếu hiểu biết pháp luật.

Đó cũng là phép thử đối với cách làm mới. Khi người dân có thể tự tìm hiểu quy định, nhận biết quyền và nghĩa vụ của mình, biết tìm đến đâu khi gặp vướng mắc và chủ động chấp hành pháp luật trong đời sống, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật mới thực sự đạt mục tiêu. Khi ấy, pháp luật không còn chỉ xuất hiện trong những buổi tuyên truyền, mà trở thành một phần trong nhận thức và cách ứng xử của cộng đồng./.