Sự cần thiết can thiệp dinh dưỡng chuyển từ điều trị sang phòng bệnh

Cao 1m65 nhưng nặng chỉ 47kg, mắc thêm bệnh xương khớp là tình trạng sức khỏe của chị Nguyễn Kim Anh, 40 tuổi ở xã Thanh Oai, Hà Nội. Chị Kim Anh cho biết, mặc dù biết cơ thể gầy yếu nhưng do tính chất công việc kinh doanh bận rộn nên hằng ngày chị thường chỉ ăn uống qua loa cho xong bữa, không quan tâm đến các thành phần dinh dưỡng có trong thực phẩm nạp vào cơ thể.

“Tôi làm spa bận rộn không có thời gian nấu nướng, thường dùng đồ ăn nhanh, lại ăn muộn giờ. Các bữa ăn thường chỉ ăn tinh bột đường, không ăn đủ đạm hay đủ chất xơ, cũng không biết rằng cần phải ăn đủ chất thì cơ thể mới khỏe mạnh” – chị Kim Anh cho biết.

Những bữa ăn vội, ăn để giải quyết nhu cầu cho no, cho xong bữa... đã gây mất cân đối các chất dinh dưỡng. Đây là thực tế đang diễn ra trong nhiều gia đình hiện nay và cũng một trong những nguyên nhân khiến các bệnh mạn tính gia tăng nhanh.

Theo thống kê, nước ta có khoảng 20% dân số bị tăng huyết áp, 15% dân số bị rối loạn mỡ máu, gần 7% dân số bị đái tháo đường.

Trao đổi với phóng viên VOV2, PGS.TS Trương Tuyết Mai - Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, Bộ Y tế cho rằng, đây là kết quả tích lũy sau nhiều năm người dân ăn thừa muối, đường, chất béo; thiếu rau, quả; ít vận động; sử dụng thuốc lá và rượu, bia.

“Tổ chức Y tế thế giới xác định chế độ ăn không lành mạnh, thiếu hoạt động thể lực, thuốc lá và sử dụng rượu bia có hại là những nhóm yếu tố nguy cơ hành vi chính của bệnh không lây nhiễm.

Vì vậy, chúng ta không thể chờ đến khi người dân bị tăng huyết áp, đái tháo đường, đột quỵ hay suy thận mới bắt đầu nói về dinh dưỡng. Dinh dưỡng phải được can thiệp từ sớm, từ bữa ăn gia đình, trường học, nơi làm việc và ngay tại cộng đồng. Nếu phát hiện sớm nguy cơ và điều chỉnh lối sống kịp thời, chúng ta có thể làm chậm quá trình phát sinh bệnh, giảm biến chứng và giảm đáng kể gánh nặng điều trị cho từng gia đình cũng như cho hệ thống y tế” – PGS.TS Trương Tuyết Mai nhận định.

Lần đầu tiên có hướng dẫn chuyên môn thống nhất về dinh dưỡng dự phòng

Trong bối cảnh các bệnh không lây nhiễm gia tăng, chiếm gần 80% số ca tử vong ở nước ta, lần đầu tiên Luật Phòng bệnh năm 2025 đưa dinh dưỡng vào phạm vi điều chỉnh, coi đây là một trong những giải pháp trọng tâm để bảo vệ sức khỏe người dân. Đây cũng là nội dung đã được xác định trong Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, khi được đưa vào Luật có nghĩa dinh dưỡng đã có vị trí pháp lý rõ ràng trong hệ thống phòng bệnh, không còn chỉ là hoạt động mang tính khuyến khích hay thực hiện theo từng chương trình riêng lẻ.

Bên cạnh đó, quy định mới cũng xác định rõ trách nhiệm của các ngành, các cấp, từ y tế, giáo dục, chính quyền địa phương đến từng gia đình và mỗi người dân trong việc xây dựng môi trường dinh dưỡng lành mạnh.

Quan trọng hơn, đây là cơ sở để chuẩn hóa chuyên môn, bố trí nguồn lực, đào tạo nhân lực và triển khai đồng bộ các hoạt động khám sàng lọc, đánh giá tình trạng dinh dưỡng, tư vấn và theo dõi dinh dưỡng của người dân theo vòng đời trên phạm vi toàn quốc.

Sau khi Luật Phòng bệnh được thông qua, ngày 1/7, Bộ Y tế đã ban hành “Hướng dẫn chuyên môn các biện pháp thực hiện dinh dưỡng trong phòng bệnh”. Điểm mới của hướng dẫn là xây dựng quy trình thống nhất gồm khám sàng lọc nguy cơ, đánh giá tình trạng dinh dưỡng, tư vấn, can thiệp và theo dõi liên tục đối với từng nhóm đối tượng.

Thay vì áp dụng chung một chế độ dinh dưỡng cho tất cả, hướng dẫn yêu cầu cá thể hóa việc tư vấn. Phụ nữ chuẩn bị mang thai, trẻ nhỏ, học sinh, người lao động, người cao tuổi hay người có nguy cơ mắc bệnh mạn tính đều có những khuyến nghị riêng phù hợp với từng giai đoạn của cuộc sống.

Theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, đây là nền tảng để chuyển sang mô hình quản lý sức khỏe chủ động, trong đó người dân không chỉ được khám khi mắc bệnh mà còn được theo dõi định kỳ nhằm phát hiện sớm các nguy cơ.

"Đầu tư 1 đồng cho dinh dưỡng có hiệu quả lợi ích tới 23 đồng thông qua chi phí y tế, nâng cao năng suất lao động, học tập và cải thiện chất lượng cuộc sống” – PGS.TS Trương Tuyết Mai khẳng định.

Y tế cơ sở - nơi hiện thực hóa mục tiêu thực hiện dinh dưỡng phòng bệnh

Cũng theo PGS.TS Trương Tuyết Mai, để chính sách đi vào cuộc sống, vai trò của hệ thống y tế cơ sở được đánh giá là đặc biệt quan trọng.

Với hơn 3.300 trạm y tế xã, phường trên cả nước cùng mạng lưới y tế thôn bản, đây sẽ là nơi trực tiếp khám sàng lọc, đánh giá tình trạng dinh dưỡng, tư vấn thay đổi chế độ ăn, theo dõi và quản lý sức khỏe người dân ngay tại cộng đồng.

Chỉ với những chỉ số đơn giản như chiều cao, cân nặng, vòng bụng, huyết áp kết hợp đánh giá khẩu phần ăn và mức độ vận động, cán bộ y tế đã có thể phát hiện sớm nhiều nguy cơ về dinh dưỡng và bệnh chuyển hóa để tư vấn kịp thời.

Tuy nhiên, PGS.TS Trương Tuyết Mai cho rằng, để thực hiện theo Hướng dẫn này, hiện các trạm y tế địa phương còn thiếu nhân lực được đào tạo chuyên sâu, thiếu trang thiết bị, công cụ đánh giá, kinh phí truyền thông và sự phối hợp liên ngành.

Do vậy, thời gian tới cần tập trung đào tạo đội ngũ cán bộ y tế cơ sở, chuẩn hóa công cụ chuyên môn, ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý sức khỏe và đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi.

“Nếu công tác dinh dưỡng dự phòng được triển khai đồng bộ, chúng ta sẽ phát hiện sớm hơn các yếu tố nguy cơ và can thiệp trước khi bệnh xuất hiện, chất lượng dân số sẽ được cải thiện ngay từ những giai đoạn đầu của vòng đời, chi phí y tế của người dân và của toàn xã hội sẽ giảm. Điều quan trọng hơn cả là chúng ta sẽ từng bước chuyển đổi mô hình y tế từ chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh" - PGS.TS Trương Tuyết Mai nói.

Khi dinh dưỡng được thực hiện xuyên suốt vòng đời, được triển khai ngay từ tuyến y tế cơ sở và trở thành thói quen của mỗi gia đình, mục tiêu xây dựng một nền y tế lấy phòng bệnh làm trọng tâm sẽ dần trở thành hiện thực.