Radio
Podcast
Multimedia
Sự phát triểm của kinh tế số đang làm thay đổi thị trường lao động Việt Nam. Hàng trăm nghìn tài xế công nghệ, shipper, người bán hàng trực tuyến và nhiều lao động làm việc thông qua các nền tảng số đã trở thành một phần không thể thiếu của đời sống kinh tế - xã hội. Họ tạo ra giá trị, đóng góp vào tăng trưởng và mang đến sự tiện lợi cho người tiêu dùng.
Tuy nhiên, phía sau sự phát triển đó là một câu hỏi ngày càng cấp thiết: khi lực lượng lao động nền tảng số ngày một gia tăng, liệu họ có thể tiếp tục đứng ngoài hệ thống an sinh xã hội?
Đề xuất đưa tài xế công nghệ và người bán hàng online vào diện tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc đang thu hút sự quan tâm lớn của dư luận.
Thị trường lao động đã thay đổi
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, sự phát triển của công nghệ số không chỉ tạo ra các mô hình kinh doanh mới mà còn hình thành những quan hệ lao động hoàn toàn khác so với trước đây.
Một trong những tranh luận lớn nhất hiện nay là xác định vị thế của lao động nền tảng số. Các doanh nghiệp công nghệ thường coi tài xế hay người bán hàng là “đối tác” thay vì “người lao động”. Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, họ cũng không hoàn toàn là những chủ thể kinh doanh độc lập.
“Những người lao động này không phải là người lao động truyền thống theo khái niệm cũ, nhưng họ cũng không hoàn toàn độc lập. Họ làm việc dựa trên nền tảng công nghệ, chịu sự điều phối của thuật toán, sự phân công công việc, đánh giá hiệu suất và các quy tắc vận hành do nền tảng đặt ra”, bà phân tích.
Nói cách khác, lao động nền tảng số đang ở vùng giao thoa giữa quan hệ lao động truyền thống và hoạt động kinh doanh độc lập. Chính sự đặc thù này khiến nhiều chính sách hiện hành chưa theo kịp thực tiễn phát triển của thị trường lao động.
Khoảng trống an sinh phía sau những ứng dụng
Sự linh hoạt là ưu điểm nổi bật của lao động nền tảng số. Người lao động có thể chủ động về thời gian làm việc, lựa chọn số giờ lao động hoặc coi đây là công việc bán thời gian để tăng thu nhập.
Nhưng đi kèm với sự linh hoạt đó là những rủi ro không nhỏ.
Thu nhập phụ thuộc vào số lượng đơn hàng, nhu cầu thị trường và cách thức vận hành của nền tảng. Tai nạn giao thông, ốm đau, mất khả năng lao động hay tuổi già đều có thể khiến nguồn thu nhập bị gián đoạn. Trong khi đó, phần lớn lao động nền tảng số hiện vẫn chưa được bao phủ bởi hệ thống BHXH bắt buộc.
Khoảng trống này đang đặt ra thách thức lớn đối với mục tiêu phát triển bền vững. Bởi một nền kinh tế số không chỉ cần tăng trưởng nhanh mà còn phải bảo đảm những người tạo ra giá trị trong nền kinh tế đó được bảo vệ trước các rủi ro của cuộc sống.
An sinh không phải là chi phí, mà là đầu tư
Một trong những băn khoăn lớn nhất của lao động nền tảng hiện nay là thu nhập không ổn định. Nhiều người lo ngại việc tham gia BHXH sẽ làm giảm khoản tiền họ có thể sử dụng cho các nhu cầu trước mắt.
Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nếu chỉ nhìn BHXH như một khoản chi phí phải bỏ ra thì đó là cách nhìn chưa đầy đủ.
Bản chất của BHXH là cơ chế bảo vệ thu nhập trong tương lai. Đây là nguồn thu nhập thay thế khi người lao động gặp rủi ro như ốm đau, tai nạn lao động, mất khả năng làm việc hoặc khi hết tuổi lao động.
Trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, mỗi người lao động sẽ phải chuẩn bị nhiều hơn cho giai đoạn không còn khả năng tạo thu nhập. Nếu không có các cơ chế tích lũy và bảo vệ từ sớm, nguy cơ thiếu hụt nguồn sống khi về già sẽ ngày càng lớn.
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, BHXH còn mang ý nghĩa xã hội sâu sắc bởi đây là cơ chế chia sẻ giữa các thế hệ, giữa những người đang có việc làm với những người gặp rủi ro và giữa cá nhân với cộng đồng. Người lao động tham gia càng sớm, thời gian đóng càng dài thì khả năng được bảo vệ trong tương lai càng cao.
Doanh nghiệp nền tảng số có thể đứng ngoài cuộc?
Khi đề xuất mở rộng BHXH bắt buộc được đưa ra, một câu hỏi lập tức xuất hiện: ai sẽ là người đóng? Liệu toàn bộ trách nhiệm sẽ thuộc về người lao động hay các doanh nghiệp nền tảng số cũng phải chia sẻ nghĩa vụ an sinh với lực lượng đang trực tiếp tạo ra doanh thu cho họ?
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên tắc cốt lõi của BHXH là sự chia sẻ trách nhiệm. Trong mô hình BHXH bắt buộc, không thể chỉ có người lao động tham gia mà thiếu vai trò của doanh nghiệp và Nhà nước.
“Đã là bảo hiểm xã hội bắt buộc thì phải có sự tham gia của người lao động, doanh nghiệp và Nhà nước”, bà nhấn mạnh.
Quan điểm này xuất phát từ thực tế rằng lao động nền tảng số tuy có tính linh hoạt nhưng vẫn chịu sự chi phối đáng kể từ các nền tảng công nghệ. Vì vậy, việc chia sẻ trách nhiệm an sinh giữa các bên là điều cần được tính tới trong quá trình hoàn thiện chính sách.
Cần một mô hình BHXH phù hợp với lao động nền tảng số
Khó khăn lớn nhất khi mở rộng BHXH cho lao động nền tảng nằm ở đặc điểm thu nhập biến động.
Nếu áp dụng nguyên mô hình của lao động truyền thống, nhiều người có thể gặp khó khăn trong việc duy trì đóng góp thường xuyên. Vì vậy, theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, cần xây dựng một hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt hơn. Thứ nhất là mức sàn tối thiểu để mọi người lao động đều có thể tham gia và được bảo vệ ở mức cơ bản. Thứ hai là mức đóng có sự chia sẻ giữa doanh nghiệp và người lao động nhằm nâng cao quyền lợi thụ hưởng. Thứ 3 là phần đóng góp bổ sung mang tính tự nguyện, giúp người lao động có thêm nguồn tích lũy cho tương lai.
Mô hình này vừa mở rộng độ bao phủ an sinh, vừa bảo đảm phù hợp với tính chất linh hoạt của các hình thức việc làm mới trong nền kinh tế số.
Một số ý kiến cho rằng việc mở rộng nghĩa vụ BHXH có thể làm gia tăng chi phí hoạt động của doanh nghiệp nền tảng, từ đó ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo.
Tuy nhiên, theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, cách nhìn nhận đó mới chỉ phản ánh phần chi phí trước mắt mà chưa tính đến lợi ích dài hạn.
Bà cho rằng thành quả của nền kinh tế số cần được chia sẻ giữa người lao động, doanh nghiệp và xã hội. Khi người lao động được bảo vệ tốt hơn, họ sẽ có điều kiện làm việc ổn định hơn, gắn bó hơn và đóng góp hiệu quả hơn cho doanh nghiệp.
Không thể chờ đến khi quá muộn
Hiện tỷ lệ lao động tham gia BHXH vẫn chưa bao phủ toàn bộ lực lượng lao động. Nếu tiếp tục để một bộ phận lớn lao động nền tảng số đứng ngoài hệ thống an sinh, Việt Nam sẽ phải đối mặt với nhiều áp lực trong vài thập kỷ tới. Đó là nguy cơ gia tăng số người cao tuổi không có lương hưu, không có nguồn thu nhập ổn định và phụ thuộc nhiều hơn vào các chính sách trợ giúp xã hội.
Bài học từ đại dịch COVID-19 cho thấy rõ những hạn chế của một hệ thống an sinh có độ bao phủ thấp. Khi khủng hoảng xảy ra, những nhóm lao động phi chính thức và chưa được bảo vệ bởi các cơ chế an sinh chính là những đối tượng dễ bị tổn thương nhất.
Vì vậy, mở rộng BHXH cho lao động nền tảng số không chỉ là bảo vệ từng cá nhân mà còn là cách giảm áp lực cho ngân sách nhà nước và tăng khả năng chống chịu của toàn xã hội trước các biến động trong tương lai.
Kinh tế số đang mở ra những cơ hội việc làm chưa từng có, nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu phải xây dựng một hệ thống chính sách phù hợp với những hình thức lao động mới.
Thông điệp lớn nhất từ câu chuyện BHXH đối với lao động nền tảng, theo PGS.TS Nguyễn Thị Lan Hương, chính là phát triển kinh tế phải đi cùng phát triển xã hội; tăng trưởng phải gắn với công bằng; và không ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số.
Khi ngày càng nhiều người lao động kiếm sống thông qua các nền tảng công nghệ, câu hỏi không còn là có mở rộng BHXH cho họ hay không. Vấn đề đặt ra là phải thiết kế chính sách như thế nào để vừa bảo đảm quyền lợi của người lao động, vừa chia sẻ trách nhiệm hợp lý giữa các bên, qua đó tạo nền tảng cho một nền kinh tế số phát triển bền vững trong tương lai.
