Năm 2024, Việt Nam đạt tỷ lệ tiêm chủng mũi đầu vắc xin bạch hầu, uốn ván và ho gà 99%, tăng gần 20% so với năm 2023. Sau hơn 25 năm qua, vắc xin đã bảo vệ được 6,7 triệu trẻ em Việt Nam khỏi các bệnh truyền nhiễm và ngăn ngừa khoảng 42.000 trường hợp tử vong do những bệnh nguy hiểm ở trẻ như bạch hầu, ho gà, bại liệt và uốn ván.

Với kết quả này, Tổ chức Y tế thế giới và Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc đánh giá mức bao phủ vắc xin của Việt Nam đã phục hồi vượt mức trước đại dịch Covid-19 và cao hơn mức trung bình toàn cầu.

Tuy nhiên, tiêm chủng ở nhóm người trưởng thành, nhất là người cao tuổi lại chiếm tỷ lệ thấp. Theo số liệu được chia sẻ tại hội thảo khoa học do Hội Lão khoa Việt Nam tổ chức tại Hà Nội mới đây, năm 2023, tỷ lệ bao phủ vaccine ở người cao tuổi Việt Nam ước tính chỉ đạt khoảng 5%.

Không tiêm vaccine, lại mắc nhiều bệnh lý nền nên khi mắc bệnh truyền nhiễm, người cao tuổi dễ gặp biến chứng nặng.

Ông Nguyễn Ngọc Thắng, 68 tuổi ở ngõ 43 phố Bạch Mai, Hà Nội có tiền sử suy thận, đái tháo đường, huyết áp. Khi vừa có triệu chứng mệt mỏi, ngứa họng đơn thuần thì sức khỏe của ông đã suy kiệt phải cấp cứu vào bệnh viện ngay sau đó.

“Hôm thứ năm mới đang chạy thận ở Bệnh viện Thanh Nhàn thì cảm thấy mệt mỏi, ngứa họng, tưởng là ho bình thường thì cố chịu nhưng sau đó chỉ 2 tiếng, người bị sỉu dần. Vào cấp cứu không biết chẩn đoán thế nào thì tôi chuyển lên khoa truyền nhiễm của Bệnh viện luôn”, ông Nguyễn Ngọc Thắng kể lại.

Ths.BS Nguyễn Trọng Hưng – Phó Trưởng Đơn nguyên Truyền nhiễm, BV Thanh Nhàn cho biết, cúm A là bệnh nhiễm virus đường hô hấp phổ biến, xuất hiện quanh năm và thường tăng mạnh vào thời điểm giao mùa. Phần lớn những bệnh nhân nhập viện điều trị do nhiễm cúm A thời gian qua đều chưa tiêm vắc xin.

Đừng đợi có dịch mới nghĩ đến tiêm vắc xin phòng bệnh

“Khỏe mạnh thì chưa cần tiêm”, “không có dịch thì chưa cần tiêm”, hay “vắc xin chủ yếu dành cho trẻ nhỏ”… là những quan niệm vẫn còn tồn tại trong một bộ phận người dân.

Thực tế, chính những suy nghĩ này có thể khiến chúng ta bỏ lỡ thời điểm phù hợp để chủ động tạo miễn dịch trước khi tiếp xúc với tác nhân gây bệnh.

Theo TS. BS Trương Thị Như Ý – Giám đốc Trung tâm Khám chữa bệnh theo yêu cầu và quốc tế, Bệnh viện Lão khoa TW, tiêm vắc xin là một biện pháp chủ động bảo vệ sức khỏe bởi cơ thể có cơ hội hình thành “lá chắn” miễn dịch trước khi tiếp xúc với mầm bệnh.

Điểm quan trọng cần hiểu là vắc xin phòng bệnh chứ không phải thuốc điều trị. Vì thế, nếu chờ đến khi dịch bệnh bùng phát mới nghĩ đến việc tiêm thì có thể đã muộn.

“Khi chúng ta tiêm xong phải mất vài tuần sau tiêm, cơ thể mới đáp ứng, mới sản xuất ra các kháng thể, các tế bào. Vì vậy, nếu đợi dịch bệnh bùng phát lên mới đi tiêm thì chúng ta không kịp sản xuất ra kháng thể để phòng bệnh, lúc đó dễ bị nhiễm bệnh khi mà dịch bệnh bùng phát lên.

Ngay cả người khỏe mạnh thì cũng không thể miễn nhiễm được. Họ vẫn có nguy cơ diễn biến nặng bởi virus, vi khuẩn có thể tạo nên những biến thể mới. Ví dụ đợt dịch Covid-19 vừa xong là bằng chứng cho chúng ta thấy tiêm vắc xin đã dập tắt được dịch bệnh. Hoặc những đợt bùng phát cúm hàng năm đấy, nếu tiêm vắc xin có thể phòng ngừa những biến thể virus mới hoặc những tác nhân vi khuẩn có độc lực cao.

Và về thứ vấn đề nữa là vấn đề miễn dịch cộng đồng rất quan trọng. Chúng ta tiêm vắc xin không phải bảo vệ chúng ta mà chúng ta bảo vệ cho cả cộng đồng”- TS. BS Trương Thị Như Ý nói.

BS tư vấn cho bệnh nhân tại TT Khám chữa bệnh theo yêu cầu và quốc tế, Bệnh viện Lão khoa TW

Vì vậy, trong nhiều trường hợp, điều đáng quan tâm hơn là khi tiếp xúc với mầm bệnh, cơ thể đã có sự chuẩn bị về miễn dịch hay chưa; nếu mắc bệnh, nguy cơ diễn biến nặng, biến chứng hoặc tử vong có được giảm xuống hay không.

Tiêm chủng là câu chuyện của cả vòng đời

Trong nhiều năm, nhắc đến tiêm chủng, không ít người mặc nhiên nghĩ tới vắc xin chỉ dành cho trẻ em. Khi trưởng thành, việc chủ động tìm hiểu và tiêm vắc xin dần bị bỏ quên.

Theo TS.BS Trương Thị Như Ý, đây là cách hiểu chưa đầy đủ. Vắc xin không phải nhu cầu dành riêng cho trẻ em mà là một giải pháp bảo vệ sức khỏe trong suốt vòng đời.

Trong đó, một số nhóm càng cần quan tâm đến tiêm chủng nhiều hơn. Người cao tuổi là một ví dụ. Cùng với quá trình lão hóa, hệ miễn dịch suy giảm, khả năng chống lại tác nhân gây bệnh cũng giảm theo. Khi mắc bệnh truyền nhiễm, người cao tuổi có nguy cơ gặp biến chứng nặng và tử vong cao hơn.

Tương tự, người mắc các bệnh mạn tính cũng có thể dễ chuyển nặng khi mắc thêm bệnh truyền nhiễm, đồng thời bệnh nhiễm trùng có thể làm bùng phát các đợt cấp của bệnh nền. Nhân viên y tế, người thường xuyên làm việc trong môi trường đông người hoặc có nguy cơ tiếp xúc cao với mầm bệnh cũng là những đối tượng cần lưu ý.

Đặc biệt, với người suy giảm miễn dịch, việc tiêm loại vắc xin nào và tiêm vào thời điểm nào cần có sự tư vấn kỹ của bác sĩ chuyên khoa để phù hợp với tình trạng sức khỏe.

Tại Bệnh viện Lão khoa Trung ương, sau khi được nhân viên y tế tư vấn, ông Nguyễn Văn Nghĩa, 84 tuổi, đã thay đổi suy nghĩ về tiêm phòng. Trước đó, đây chưa phải vấn đề ông quan tâm, nhưng khi hiểu rõ hơn về vai trò của vắc xin, ông quyết định thực hiện tiêm chủng.

“Khi được các bác sĩ nhắc nhở về vấn đề tiêm phòng thì tôi mới biết đến tầm quan trọng của vắc xin. Vì vậy, tôi tiêm luôn, thực hiện làm sao để sức khỏe tốt hơn” – Ông Nguyễn Văn Nghĩa nói.

Ông Nguyễn Văn Nghĩa điều trị bệnh tại BV Lão khoa TW

Với người cao tuổi, việc chủ động phòng bệnh càng được gia đình quan tâm, nhất là khi tuổi cao và có nhiều bệnh lý nền. Chị Lê Khanh ở Hà Nội đã chủ động tư vấn và thuyết phục mẹ mình tiêm vắc xin cúm.

“Nếu chỉ mắc mỗi bệnh cúm thì không có vấn đề gì. Nhưng khi kết hợp với các bệnh nền khác thì sẽ gây ra những biến chứng mà đôi khi rất khó lường trước được. Thế nên tôi tiêm, tôi tư vấn và thuyết phục bà tiêm vắc xin phòng cúm” – Chị Lê Khanh nói.

Vì vậy, mọi người nên xây dựng cho mình thói quen chủ động phòng bệnh bằng cách tiêm vắc xin là một phần của chiến lược bảo vệ sức khỏe trong suốt cuộc đời, bên cạnh việc vệ sinh vệ sinh cá nhân rửa tay thường xuyên bằng xà phòng, ăn chín uống sôi, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.